Hội thảo với sự tham dự của bà Nguyễn Thị Tuyết Mai - Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh, Trưởng Ban điều hành dự án; ông Lê Thanh Phong - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh; ông Đặng Bảo Toàn - Phó Chủ tịch thường trực UBND xã Bình Phú; nhóm chuyên gia thực hiện dự án cùng hơn 40 hộ dân là đồng bào Ba Na tham gia dự án.
Kết quả thực hiện dự án
Sa nhân tím là loài cây dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao, được sử dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị các bệnh về đường tiêu hóa; đồng thời còn được dùng làm gia vị, hương liệu trong sản xuất xà phòng, nước hoa và có giá trị xuất khẩu. Trước đây, cây sa nhân tím phân bố khá nhiều trong rừng tự nhiên và nương rẫy của người dân ở xã Bình Phú. Tuy nhiên, những năm gần đây, trữ lượng và phạm vi phân bố của loài cây này ngày càng suy giảm, đặt ra yêu cầu cần bảo tồn, phục hồi và khai thác bền vững.
Dù mới triển khai trong thời gian khoảng 5 tháng, dự án đã thực hiện được nhiều nội dung quan trọng, tạo nền tảng cho việc bảo tồn cây dược liệu bản địa gắn với bảo vệ rừng và phát triển sinh kế cho người dân. Ban điều hành dự án, nhóm chuyên gia, chính quyền địa phương và người dân đã phối hợp nhịp nhàng trong các hoạt động điều tra, khảo sát phân bố cây sa nhân tím ngoài tự nhiên; mở tuyến điều tra, lập ô tiêu chuẩn, ghi nhận tọa độ, độ cao, số lượng khóm, đặc điểm sinh trưởng và xây dựng bản đồ phân bố sa nhân tím tại khu vực khảo sát.
Trong khuôn khổ dự án, mô hình vườn bảo tồn Sa nhân tím đã được xây dựng tại hộ ông Trần Văn Ra (làng Xà Tang, xã Bình Phú) với diện tích 500 m². Mô hình được triển khai từ cuối tháng 3/2026, được Dự án hỗ trợ vật tư, phân bón, lưới rào và hệ thống tưới tiết kiệm nước. Đến nay, sau hơn 2 tháng trồng, tỷ lệ cây sống đạt trên 92%, cây sinh trưởng, phát triển tốt dưới tán vườn cây ăn quả của gia đình ông Ra.
“Về đặc tính sinh thái, sa nhân tím là cây dược liệu ưa ẩm, chịu bóng, thích hợp sinh trưởng dưới tán rừng, vườn rẫy hoặc vườn cây ăn quả có độ tàn che khoảng 20-50%. Cây phù hợp với những khu vực đất có độ ẩm cao, gần sông suối hoặc nơi có điều kiện che bóng tự nhiên; không đòi hỏi làm đất quá kỹ, có thể trồng theo hốc, khoảng cách 1 x 1 m. Qua thực tế mô hình tại làng Xà Tang, cho thấy sa nhân tím có khả năng thích nghi khá tốt với điều kiện sinh thái địa phương nếu được chọn đúng nơi trồng, bảo đảm độ ẩm, độ che bóng và chăm sóc đúng kỹ thuật” – Ông Nguyễn Thành Trung – Trưởng nhóm chuyên gia của dự án chia sẻ.
Bên cạnh đó, dự án đã tổ chức tập huấn kỹ thuật thu hái, bảo tồn, trồng và chăm sóc cây sa nhân tím cho 50 người dân theo phương thức “cầm tay chỉ việc”. Người dân tham gia tích cực, chủ động chia sẻ kinh nghiệm thực tế và từng bước nắm bắt kỹ thuật khai thác gắn với bảo tồn. Đặc biệt, Ban điều hành, nhóm chuyên gia dự án và cộng đồng địa phương cùng nhau khảo sát, thiết kế các tuyến tham quan, trải nghiệm gắn với vườn bảo tồn sa nhân tím, vườn cây ăn quả, nghề dệt thổ cẩm, cảnh quan tự nhiên và văn hóa truyền thống, qua đó mở ra hướng kết nối bảo tồn cây dược liệu với phát triển du lịch cộng đồng.
Thông qua các hoạt động của dự án, nhận thức của người dân địa phương cũng có sự chuyển biến rõ nét. Từ chỗ chủ yếu khai thác cây sa nhân theo kinh nghiệm tự nhiên, người dân đã hiểu hơn về giá trị của việc bảo tồn, phục hồi và khai thác bền vững nguồn dược liệu bản địa. Đặc biệt, khi tham gia vào các hoạt động gắn với du lịch cộng đồng, bà con mạnh dạn hơn trong giao tiếp, tự tin hơn khi giới thiệu cảnh quan, nghề truyền thống, ẩm thực, dệt thổ cẩm và các nét văn hóa đặc sắc của người Ba Na đến với du khách. Đây là tín hiệu tích cực, góp phần gìn giữ, phát huy và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của cộng đồng địa phương trong quá trình phát triển du lịch bền vững.
Trao đổi và định hướng
Tại Hội thảo, các đại biểu và người dân đã cùng trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm trong khai thác, bảo tồn và phát triển cây Sa nhân tím bản địa; đồng thời thảo luận về việc gắn bảo tồn cây dược liệu dưới tán rừng với phát triển vườn cây ăn quả, xây dựng sản phẩm phục vụ du lịch cộng đồng và tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.
Người dân đã chia sẻ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình lựa chọn giống cây trồng, phát triển vườn cây ăn quả, bảo tồn cây dược liệu và xây dựng sản phẩm phục vụ du lịch cộng đồng. Một số hộ dân như ông Trần Văn Biển, ông Trần Văn Ra cũng chia sẻ kinh nghiệm thực tế trong quá trình tham gia dự án, từ đó gợi mở hướng phát triển các mô hình vườn phù hợp với điều kiện sẵn có của từng hộ gia đình.
Phát biểu tại Hội thảo, ông Lê Thanh Phong - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh cho rằng cây sa nhân tím có thể phát triển trên diện rộng dưới tán rừng hoặc trong các vườn cây ăn quả, qua đó góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân. Tuy nhiên, để nhân rộng hiệu quả, địa phương cần có quy hoạch cụ thể nhằm hình thành vùng nguyên liệu ổn định; hỗ trợ cây giống, phát triển vườn ươm và hướng dẫn kỹ thuật để người dân có điều kiện mở rộng diện tích trồng cây dược liệu sa nhân. Đồng thời tăng cường liên kết trong thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Hiện nay, tại phường An Khê và xã Đak Pơ đã có hợp tác xã thu mua dược liệu, đây là điều kiện thuận lợi để kết nối đầu ra cho sản phẩm sa nhân. Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cần chủ động xây dựng kế hoạch, đăng ký các mô hình khuyến nông trong những năm tới, nhằm tiếp tục nhân rộng mô hình trồng sa nhân dưới tán rừng, dưới tán vườn cây ăn quả và các mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện địa phương.
Đại diện chính quyền địa phương, ông Đặng Bảo Toàn, Phó Chủ tịch thường trực UBND xã Bình Phú, cho biết thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục quan tâm lồng ghép các chương trình, chính sách đang triển khai nhằm hỗ trợ người dân phát triển sản xuất, nâng cao sinh kế. Đồng thời, UBND xã cũng sẽ xây dựng kế hoạch chuyển đổi những diện tích cây trồng kém hiệu quả sang các mô hình phù hợp hơn với điều kiện thực tế. Cùng với cây sa nhân tím, địa phương quan tâm bảo tồn, phát triển các loài cây bản địa, cây dược liệu khác, gắn phát triển sản xuất với bảo vệ rừng, bảo vệ nguồn nước, du lịch cộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương.
Bà Nguyễn Thị Tuyết Mai - Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh, Trưởng Ban điều hành dự án mong muốn các đoàn thể ở địa phương, nhất là Hội Nông dân, Hội Phụ nữ tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân tham gia phát triển du lịch cộng đồng, xây dựng thêm các sản phẩm du lịch, tạo thêm nhiều điểm đến phong phú cho du khách. Đồng thời, mong muốn người dân tiếp tục duy trì, phát huy những kết quả đạt được từ dự án, chia sẻ và lan tỏa trong cộng đồng để kết nối thêm nhiều hộ cùng tham gia. Sau khi kết thúc dự án, Liên hiệp Hội tỉnh sẽ tiếp tục đồng hành với địa phương và người dân thông qua các hoạt động tập huấn, chuyển giao kỹ thuật trong thời gian tới.
Thông qua Hội thảo, các đại biểu và người dân thống nhất nhận thức rằng phát triển cây Sa nhân tím không chỉ nhằm tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập mà còn góp phần bảo tồn nguồn cây dược liệu bản địa, bảo vệ hệ sinh thái rừng, thích ứng với biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng tại xã Bình Phú. Sự bén rễ, vươn xanh của những cây sa nhân tím đầu tiên bước đầu khẳng định hiệu quả của dự án, đồng thời mở ra hướng bảo tồn nguồn dược liệu quý gắn với phát triển sinh kế, tham quan, học tập, trải nghiệm và kết nối với các tuyến du lịch cộng đồng tại địa phương.
 
Từ những cây sa nhân tím đầu tiên bén rễ, vươn xanh dưới tán vườn cây ăn quả, dự án đã mở ra hướng đi mới trong bảo tồn nguồn dược liệu quý gắn với phát triển sinh kế bền vững. Đây cũng là cơ sở để địa phương tiếp tục nhân rộng mô hình, kết nối với các tuyến tham quan, học tập, trải nghiệm và lan tỏa những giá trị văn hóa, sinh thái đặc trưng của cộng đồng địa phương.