Phát triển vùng nguyên liệu sa nhân tím dưới tán rừng: Dự án gieo mầm sinh kế xanh, gìn giữ rừng và bản sắc văn hóa Ba Na

Dự án có mã số VNM/SGP/OP7/Y4/CORE/2024/01, được triển khai từ tháng 12/2025 đến tháng 6/2026, với sự tài trợ của Chương trình tài trợ các dự án nhỏ thuộc Quỹ Môi trường toàn cầu và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP/GEF-SGP). Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Gia Lai là đơn vị tổ chức thực hiện.
Tham dự Hội nghị có TS. Hứa Đức Nhị, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, thành viên Ban Chỉ đạo Chương trình UNDP/GEF-SGP; đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh; chính quyền xã Bình Phú; các chuyên gia, đơn vị đánh giá độc lập cùng các hộ dân Ba Na trực tiếp tham gia, thụ hưởng Dự án.

Phát biểu khai mạc, bà Nguyễn Thị Tuyết Mai, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội, Trưởng Ban Điều hành Dự án, cho biết sau 7 tháng triển khai trong điều kiện thời gian gấp, khối lượng công việc lớn và còn nhiều khó khăn, Dự án đã hoàn thành 100% mục tiêu đề ra, đạt nhiều kết quả thiết thực trong bảo tồn cây dược liệu, nâng cao năng lực cho đồng bào Ba Na và xây dựng các tuyến du lịch cộng đồng gắn với quảng bá, gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống địa phương.
Bà Nguyễn Thị Tuyết Mai nhấn mạnh, Hội nghị không chỉ là dịp đánh giá toàn diện kết quả và rút ra những bài học kinh nghiệm, mà còn là dấu mốc bàn giao các kết quả của Dự án cho chính quyền và cộng đồng địa phương tiếp tục quản lý, vận hành; đồng thời thảo luận những định hướng duy trì, nhân rộng và phát triển mô hình bền vững trong thời gian tới.

Trong quá trình triển khai, Dự án đã tổ chức khảo sát ba tuyến với tổng chiều dài hơn 6,7 km tại các khu vực Kon Mon, Xà Tang và Kon Giọt 2. Kết quả ghi nhận cây sa nhân phân bố tại cả rừng tự nhiên và rừng trồng, ở độ cao từ 112 đến 268 m so với mực nước biển. Trên cơ sở đó, bản đồ phân bố sa nhân tím được xây dựng, phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu.
Một vườn bảo tồn sa nhân tím và cây dược liệu rộng 500 m² được xây dựng tại làng Xà Tang. Cây sa nhân từ rừng được di thực, trồng xen trong vườn cây ăn quả, vừa phục vụ bảo tồn, vừa tạo điểm tham quan, học tập và trải nghiệm cho người dân, du khách..

Bên cạnh bảo tồn nguồn dược liệu, Dự án đã xây dựng bản đồ sáu tuyến, điểm du lịch gắn với cảnh quan thiên nhiên, văn hóa, lịch sử và nghề truyền thống. Các hoạt động trải nghiệm gồm tham quan vườn sa nhân, vườn cây ăn quả, đồi sim; tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, đan lát; thưởng thức cồng chiêng, múa xoang, ẩm thực và đời sống thường ngày của đồng bào Ba Na.
Để từng bước vận hành mô hình, địa phương đã thành lập tổ điều hành gồm 10 thành viên và bảy nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng, phụ trách đón tiếp, hướng dẫn, lưu trú, làm vườn, ẩm thực, dệt thổ cẩm và biểu diễn văn hóa. Dự án cũng hỗ trợ một số trang thiết bị thiết yếu như chăn, nệm, xe đạp, dụng cụ bếp và thiết bị âm thanh, giúp cộng đồng chủ động hơn trong việc tổ chức đón khách. Dự án chú trọng đào tạo, nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân. Hai lớp tập huấn về giá trị dược liệu của cây sa nhân và khai thác tài nguyên gắn với bảo vệ rừng đã thu hút 100 người tham gia. Người dân còn được hướng dẫn kỹ thuật thu hái, bảo tồn, trồng và chăm sóc sa nhân tím; tham quan, học tập các mô hình phát triển dược liệu, nông nghiệp hữu cơ và du lịch cộng đồng tại một số địa phương. Hai lớp tập huấn về khai thác tuyến, điểm du lịch cũng được tổ chức cho 100 lượt người. Đáng chú ý, Dự án đã thí điểm đón 50 học sinh lớp 4 và lớp 5 cùng giáo viên đến tham quan, học tập và trải nghiệm. Hoạt động bước đầu cho thấy du lịch học tập cộng đồng có thể trở thành hình thức giáo dục hiệu quả về môi trường, văn hóa và ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên cho thế hệ trẻ.

Người dân cũng được tập huấn kỹ năng chụp ảnh, quay video, viết nội dung và quảng bá du lịch trên mạng xã hội. Qua đó, bà con có thể chủ động giới thiệu cảnh quan, văn hóa, sản phẩm và các hoạt động trải nghiệm của địa phương đến với du khách.
Theo báo cáo tại Hội nghị, phần lớn người hưởng lợi từ Dự án là đồng bào Ba Na, trong đó phụ nữ chiếm hơn 50%. Các hoạt động đã góp phần thay đổi nhận thức của cộng đồng từ khai thác tài nguyên đơn thuần sang bảo tồn và phát triển tài nguyên; từ sản xuất riêng lẻ sang hình thành các tổ, nhóm cùng làm du lịch, tạo sinh kế bền vững.

Tại Hội nghị, Ban Tổ chức đã nhận được nhiều ý kiến phát biểu sâu sắc, chân thành và đầy tâm huyết từ TS. Hứa Đức Nhị – nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, thành viên Ban Chỉ đạo Chương trình GEF/SGP Việt Nam; Bà Nguyễn Thị tố Trân – Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường; Bà Nguyễn Thị Kim Chung – Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch; TS. Hồ Huy Cường – Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Duyên hải Nam Trung Bộ, Trưởng đoàn đánh giá độc lập; ông Đặng Bảo Toàn – Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Bình Phú; TS. Chu Mạnh Trinh – chuyên gia du lịch cộng đồng, cùng đại diện bà con đồng bào Ba Na trực tiếp tham gia Dự án. Các đại biểu đánh giá cao những kết quả thiết thực mà Dự án đã đạt được trong việc bảo tồn và phát triển cây dược liệu sa nhân dưới tán rừng, nâng cao nhận thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, cải thiện sinh kế, phát huy bản sắc văn hóa và bước đầu hình thành mô hình du lịch cộng đồng tại địa phương. Nhiều ý kiến khẳng định thành công của Dự án là kết quả của sự quan tâm, phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, đội ngũ chuyên gia, Ban Điều hành Dự án và đặc biệt là sự đồng thuận, chủ động tham gia của bà con đồng bào Ba Na. Bên cạnh những lời tâm sự và chia sẻ đầy trách nhiệm, các đại biểu cũng đề xuất trong thời gian tới cần tiếp tục chăm sóc, mở rộng vùng nguyên liệu sa nhân; tăng cường liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm; hoàn thiện các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với rừng, dược liệu và văn hóa Ba Na; nâng cao năng lực cho cộng đồng, đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp lâu dài để duy trì, nhân rộng và phát huy bền vững những kết quả mà Dự án đã tạo dựng.

Bên cạnh đó, địa phương cần tiếp tục nâng cao năng lực cho cộng đồng, phát huy hiệu quả các nhóm dịch vụ du lịch, tăng cường kết nối với doanh nghiệp lữ hành và từng bước xây dựng du lịch cộng đồng làng Vĩnh An, xã Bình Phú trở thành sản phẩm đặc trưng, góp phần cải thiện sinh kế, bảo vệ rừng và gìn giữ nghề dệt thổ cẩm, đan lát, không gian cồng chiêng, múa xoang cùng các giá trị văn hóa truyền thống của người Ba Na.

Tại Hội nghị, Ban Tổ chức đã biểu dương, khen thưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Bình Phú và các hộ gia đình có nhiều đóng góp tích cực trong quá trình triển khai. Ban Điều hành Dự án và UBND xã Bình Phú cũng tiến hành ký kết biên bản bàn giao kết quả để địa phương tiếp nhận, quản lý và tiếp tục vận hành.
Trưởng Ban Điều hành Dự án khẳng định, việc bàn giao không phải là điểm kết thúc mà là dấu mốc mở ra một giai đoạn phát triển mới, trong đó chính quyền và cộng đồng địa phương giữ vai trò trung tâm trong quản lý, vận hành và phát huy những kết quả đã được tạo dựng.
Hội nghị tổng kết khép lại một giai đoạn triển khai Dự án, đồng thời mở ra chặng đường mới trong việc phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, kết hợp bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ rừng với phát triển kinh tế, gìn giữ bản sắc văn hóa và nâng cao đời sống người dân xã Bình Phú.