Nhà máy điện Quy Nhơn thời Pháp thuộc

Để làm rõ vấn đề «Quy Nhơn có điện từ bao giờ » chúng tôi xin chép lại những thông tin liên quan qua các tài liệu lưu trữ tại Thư viện Đông Dương:
          Thời Pháp thuộc, Trung kỳ (người Pháp gọi là An Nam) gồm các tỉnh từ Thanh Hóa đến Nha Trang, những nhà tư sản muốn đầu tư vào lĩnh vực phát điện và phân phối điện phải có nguồn vốn để xây dựng và lắp đặt nhà máy điện cũng như hệ thống đường dây phân phối điện, ngoài ra họ phải có bằng cấp về kỹ thuật điện hoặc cộng tác với một người có bằng cấp về điện; những người muốn thầu cung cấp điện phải làm đơn đề nghị nộp tại tòa Công sứ tỉnh để xin Khâm sứ Trung kỳ duyệt cấp nhượng quyền cung cấp điện (concession de la distribution de l’énergie électrique). Sau khi thẩm tra hồ sơ, nếu đủ điều kiện thì ủy viên kiểm tra (viên chức được Công sứ chủ tỉnh phân công) báo cáo kết quả để Khâm sứ ra nghị định duyệt cấp. Trong thời gian thực hiện hợp đồng nhượng quyền cung cấp điện, nếu muốn thay thế hoặc chuyển nhượng quyền phải được Khâm sứ Trung kỳ cho phép bằng văn bản.
          Thời điểm đầu thập niên 1920s, ông Lagrange (Aldophe Frédéric Auguste) một kỹ sư điện lai Pháp (bố người Pháp, mẹ người Việt là bà Lê Thị Minh) sinh tại Rạch Giá (Nam kỳ, Cochinchine), sau khi tốt nghiệp Viện Kỹ thuật điện Grenoble (Institut électrotechnique de Grenoble) từ 1910-1919 Lagrange là Tổ trưởng điện (chef électricien, Cai điện) thuộc Công ty Điện và Nước Đông Dương tại Chợ Lớn (CEE Compagnie des Eaux et Electricité de l’Indochine à Cholon). Năm 1920 ông xây dựng nhà máy điện Huế và hệ thống phân phối điện (tại đây ông đã lắp đặt các máy phát điện động cơ khí nghèo chứ không còn dùng động cơ hơi nước nữa). Sang năm 1921, Lagrange tiếp tục xây dựng nhà máy điện Tourane với 3 máy phát điện cũng chạy bằng động cơ khí nghèo đốt củi hoặc than củi. Năm 1925, Lagrange cộng tác với ông Bogaert xây dựng xong nhà máy điện Faifo, khánh thành ngày 30/12/1925.  

          Tại Quy Nhơn, ông Lagrange hợp tác với ông Victorien Anziani để xây dựng nhà máy điện và hệ thống đường dây phân phối điện. Ông Anziani là kiều dân Pháp sinh sống tại Quy Nhơn từ năm 1913; Anziani tham gia nhiều lĩnh vực là: thương gia, chủ đồn điền tại Pleiku, chủ khách sạn tại Quy Nhơn, tham gia điều hành công ty xe khách STACA. Ngày 29/12/1924 ông Lagrange và ông Anziani nộp đơn yêu cầu tại tòa Công sứ Quy Nhơn; thông báo về việc xin cấp nhượng quyền cung cấp điện được niêm yết tại tòa Công sứ Quy Nhơn từ ngày 09 đến 16/02/1925 để tiếp nhận các đơn khiếu nại, tố cáo liên quan. Ông Tortel, phó Công sứ được cử làm ủy viên thẩm tra để báo cáo kết quả cho Khâm sứ Trung kỳ ký nghị định phê duyệt. Sau khi nhận được nhượng quyền, các ông Lagrange và Anziani khởi công xây dựng nhà máy điện Quy Nhơn trong năm 1925.           Báo L’Avenir du Tonkin đưa tin: Ngày 22/01/1926, điện chiếu sáng đã bắt đầu hoạt động tại Qui Nhơn. Những con phố được thắp sáng chắc chắn sẽ góp phần làm cho việc lưu trú tại thủ phủ xinh đẹp của Bình Định trở nên dễ chịu hơn. Những chiếc đèn 500 nến (bu-gi) tại các giao lộ làm cho ánh sáng thêm rực rỡ. Các ông Lagrange và Anziani, những người được cấp nhượng quyền cung cấp điện, đã nỗ lực hết sức để đáp ứng nhu cầu của người dân trước thời hạn. Trong vòng 1 tháng, Quy Nhơn là nơi thứ hai có điện sau Faifo (trích L’Avenir du Tonkin, 30/01/1926). (NQH: để có được độ sáng 500 bu-gi bóng  đèn sợi đốt lúc đó công suất khoảng 50-60 watt).
          Báo cáo gửi Toàn quyền Đông Dương cho chúng ta thêm thông tin như sau:
   “Tên và địa chỉ người khai thác: Ông Anziani và ông Lagrange, giám đốc; nhà máy gồm 2 máy hơi nước bán cố định (semi-fixes) 32CV +102CV, dẫn động 2 dynamo mắc song song, hiện đã có 1 máy đầu tiên, máy thứ nhì sẽ được lắp đặt xong trong tháng này (tháng 01-1926); công suất lắp đặt tổng của 2 máy dự kiến là 120 kW, hiện chỉ mới 1 máy hoạt động; đường dây điện dài: 9,6 km; Dòng điện một chiều 220 V (NQH: thời gian đầu thập niên 1920s các nhà máy điện ở Trung kỳ ban đầu cấp điện một chiều, sau đó mới chuyển đổi sang điện xoay chiều như hiện nay).

  Hoạt động cấp điện chiếu sáng kể từ 01/01/1926. Chế độ quản lý: nhượng quyền; ngày ký hợp đồng nhượng quyền đầu tiên: 07/7/1925; ngày hết hạn hơp đồng: 07/7/1950;
   Giá điện công cộng 0,33 $/kWh, trừ 20% đối với điện dịch vụ công cộng và 25% đối với chiếu sáng đường phố và dinh thự công sở; giá điện khoán: 600 $/năm; giá điện chiếu sáng tư gia 0,33 $/kWh; ngày ký hợp đồng hiện đang hiệu lực tháng 7/1925. Giá thực tế đang áp dụng: giá điện khoán 600$/năm; giá điện chiếu sáng tư gia: 0,33 $/kWh.
   Chiếu sáng công sở 425 bóng; chiếu sáng đường phố 336 bóng; chiếu sáng tư gia 672 bóng;
   Theo hợp đồng thì ngân sách địa phương thu tiền của 40.000 kWh/năm” (trích « Rapports au conseil gouvernement / Gouvernement général de l’Indọchine, 01/01/1926, p384-385)
          Tuy nhiên, sau khi khánh thành nhà máy điện Quy Nhơn, nhượng quyền cung cấp điện có những thay đổi như sau:

          - Ngày 23/6/1926, chính quyền cho phép ông Anziani thay thế các quyền đã cấp cho ông Lagrange và Aziani theo thỏa thuận ký ngày 07/7/1925 giữa chính quyền với 2 ông này khi duyệt cấp nhượng quyền (vì ông Lagrange chuyển sang hợp tác với ông Bogaert để xây dựng nhà máy điện và lưới điện cho thành phố Nha Trang). (Bulletin administratif de l’Annam, 15/6/1926, p645)
          - Đến ngày 20/8/1926, các ông Descours và Cabaud nhận nhượng quyền thời hạn 25 năm (1925-1950) để cung cấp điện cho thành phố Quy Nhơn thay thế ông Anziani: “Từ ngày 20/8/1926, các ông Descours và Cabaud được ủy quyền thay mặt công ty Descours và Cabaud để thực hiện những quyền phát sinh chuyển giao từ ông Anziani liên quan đến nhượng quyền phân phối điện năng tại trung tâm thị tứ Quy Nhơn - Khâm sứ Trung kỳ đã ký ». (Bulletin administratif de l’Annam, 15/8/1926, p 844).
          - Kể từ tháng Giêng 1928, Công ty Điện và Nước Đông Dương tại Trung kỳ, SIPEA (Société Indochinoise pour les Eaux et l’Electricité en Annam) tiếp quản nhượng quyền khai thác, cung cấp điện cho thành phố và cảng Quy Nhơn, ông Anziani góp vốn và tham gia Hội đồng quản trị công ty này. (Biên niên sự kiện công ty SIPEA, p3/19)
          Cuối thập niên 1920s, nhờ các tiến bộ kỹ thuật, các máy diesel đã được sử dụng để thay thế các máy phát điện cũ dùng lò hơi hoặc động cơ khí nghèo, hơn nữa tại thời điểm này giá dầu diezel rẻ hơn giá than ở Quy Nhơn (NQH: ông Lagrange là người có công đưa vào lắp đặt các máy phát điện dùng động cơ khí nghèo thay thế cho các máy chạy bằng hơi nước, nguyên lý hoạt động của loại động cơ khí nghèo từng được áp dụng vào các xe khách chạy bằng than thời bao cấp ở nước ta. Tiếp theo, các máy chạy bằng động cơ khí nghèo lại được các máy chạy dầu diesel thay thế). Năm 1929, nhà máy điện Quy Nhơn được phép lắp đặt các máy phát diesel để thay thế các máy phát điện chạy bằng hơi nước: “SIPEA được phép thay thế 2 máy phát điện cũ công suất mỗi cái 80 CV máy hơi nước loại bán cố định đã được lắp đặt, trang bị tại nhà máy điện Quy Nhơn từ khi bắt đầu nhận nhượng quyền, bằng 2 máy phát diesel Sulzer công suất mỗi chiếc 100 CV, có trang bị bộ giảm thanh. SIPEA phải thực hiện tất cả những quy định để giảm thiểu tiếng ồn của những động cơ diesiel này bằng một hệ thống xả khí và giảm thanh thích hợp. Những quyền của bên thứ 3 và người dân cư trú quanh vùng được bảo đảm toàn bộ » (Bulletin administratif de l’Annam, 1929, p1432). (NQH : So với báo cáo gửi Phủ Toàn quyền 01/01/1926 do lúc đó chỉ mới lắp đặt 1 máy, máy thứ nhì đang lắp đặt nên công suất của 2 máy theo văn bản này là 32 CV và 102 CV; văn bản năm 1929 ghi nhận theo thực tế 2 máy cũ là 2x80CV).   
Như vậy, theo các tài liệu lưu trữ, cả về văn bản pháp lý lẫn theo báo chí truyền thông, giai đoạn đầu thập niên 1920s không có thông tin gì về ông Nguyễn Minh Vũ được cấp nhượng quyền cung cấp điện cho thành phố Quy Nhơn, các tác giả viết Quy Nhơn có điện năm 1923 là hơi sớm so với các thông tin chính thống. Công ty Điện-Nước Đông Dương tại Trung kỳ SIPEA của ông Lagrange đăng “Bố cáo thành lập công ty” trên L’Éveil économique de l’Indochine số ra ngày 27/11/1927 và đến 09/1/1928 mới phát hành cổ phiếu nên ông Nguyễn Minh Vũ không thể là chi nhánh của SIPEA từ năm 1920-1923 được! Ông Anziani cũng là chủ 1 khách sạn tại Quy Nhơn, nhưng khách sạn của Anziani lúc đó chỉ có 4 phòng tiện nghi đầy đủ và một số phòng như dạng phòng trọ; còn khách sạn Grand Hôtel tại Quy Nhơn của anh em ông Morin (Morin Frères, là chủ các khách sạn Grand Hôtel tại Huế, Tourane và Bà Nà) mãi đến năm 1929 mới xây dựng xong, các ông Morin hoàn toàn không liên quan đến việc cung cấp điện cho thành phố Quy Nhơn.
          Tóm tắt: Thành phố Quy Nhơn bắt đầu có điện chiếu sáng công cộng từ ngày 01/01/1926 – Ngày 22/01/1926 chính thức khánh thành nhà máy điện Quy Nhơn (chỉ 3 tuần lễ sau ngày khánh thành nhà máy điện Faifo-Hội An 30/12/1925). Nhượng quyền cung cấp điện ban đầu cấp cho các ông Lagrange và Anziani theo hợp đồng ký ngày 07/7/1925, đến ngày 23/6/1926 chỉ còn ông Anziani chịu trách nhiệm thực hiện nhượng quyền cung cấp điện (Từ thời điểm này ông Lagrange cộng tác với ông Bogaert để xây dựng và cung cấp điện cho thành phố Nha Trang). Tuy nhiên, chỉ 2 tháng sau ông Anziani lại xin chuyển quyền này cho công ty của các ông Desbours và Cabaud, việc này được chính quyền Pháp cho phép theo nghị định ngày 20/8/1926 (nhưng tài sản vẫn thuộc về ông Anziani). Đến tháng 01/1928, SIPEA Công ty Điện Nước Đông Dương tại Trung kỳ (Société Indochinoise pour les Eaux et l’Electricité en Annam) tiếp quản nhượng quyền khai thác điện tại Quy Nhơn do ông Anziani góp vốn và tham gia Hội đồng Quản trị của SIPEA. Từ đây SIPEA chịu trách nhiệm đến hết hạn hợp đồng là ngày 07/7/1950.
                                                                                                                  
TÀI LIỆU THAM KHẢO :
1.-Điện lực Miền Trung – Biên niên sự kiện, 2018, trang 10-11;
2.- Rapports au conseil gouvernement/Gouvernement général de l’Indọchine, 01/01/1926, p384-385;
3.- L’Éveil économique de l’Indochine, 07/02/1926, Deux usines électriques nouvelles en Annam, p17;
4.- Bulletin administratif de l’Annam, (15/6/1926, p645), (15/8/1926, p844), (1929, p1432);
5.- L’Éveil économique de l’Indochine, (07/02/1926, Deux usines électriques nouvelles en Annam, p17), (27/11/1927, p19), (22/11/1931, p6-7) ;
6.- S.I.P.E.A. p1-3/19.