Từ ngày 01/7/2025, đã chính thức sát nhập hai tỉnh Gia Lai, Bình Định cũ thành tỉnh mới lấy tên là tỉnh Gia Lai, trung tâm hành chính đặt tại Quy Nhơn. Bên cạnh lợi ích về tinh gọn bộ máy sau sát nhập còn mở ra cơ hội to lớn để phát huy tiềm năng di sản văn hóa độc đáo riêng có của hai tỉnh.
Gia Lai - mảnh đất với thiên nhiên hùng vĩ, những áng sử thi hào hùng, nhịp điệu cồng chiêng vang vọng núi rừng. Nơi đây là địa bàn sinh sống và cư ngụ lâu đời của nhiều dân tộc thiểu số anh em, trong đó nhiều nhất là người Bana và Jrai. Với bề dày lịch sử lâu đời đã hun đúc nên những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo của đất và người Gia Lai. Những giá trị di sản văn hóa quý báu, riêng có này của Gia Lai đã góp phần đáng kể vào bức tranh văn hóa đa sắc màu của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Cũng như các tỉnh khác thuộc vùng Tây Nguyên, văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc ở Gia Lai mang đậm sắc thái miền núi, cao nguyên. Bên cạnh đó, vùng đất Gia Lai còn lưu giữ chứng tích về các nền văn hóa cổ xưa của loài người, cách ngày nay trên dưới 800.000 năm thuộc sơ kỳ thời đại đồ đá cũ, mà tiêu biểu nhất là Di chỉ đồ đá cũ Rộc Tưng (An Khê) đã được khai quật và nghiên cứu. Ngoài ra, ở Gia Lai, qua điều tra khảo sát còn phát hiện được các di tích, phế tích văn hóa Champa như Yang Mum, Dran Glai, Bang Keng, An Phú…qua đó góp phần định hình không gian văn hóa của vương quốc Champa xưa phát triển từ vùng đồng bằng Bình Định lên tận vùng Tây Nguyên ngày nay. Bên cạnh đó, tại Gia Lai còn có các di tích gắn liền với phong trào khởi nghĩa Tây Sơn, với tên gọi là Quần thể di tích lịch sử Tây Sơn Thượng Đạo, gắn với thời kỳ đầu nổ ra cuộc khởi nghĩa. Xuất phát từ những di sản văn hóa độc đáo đó, hiện Gia Lai đang sở hữu những di sản văn hóa mang tầm quốc gia và thế giới, đó là: Quần thể di tích lịch sử Tây Sơn Thượng Đạo (thị xã An Khê, huyện Đak Pơ, huyện Kbang, huyện Kông Chro) được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt; hai hiện vật được công nhận là Bảo vật Quốc gia (Phù điêu Phật Champa Tây Nguyên, Sưu tập công cụ sơ kỳ Đá cũ An Khê); Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên (Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại), trong đó có không gian văn hóa Cồng chiêng của các dân tộc thiểu số tỉnh Gia Lai.
Công cụ sơ kỳ Đá cũ An Khê cách ngày nay 80.000 năm
Bình Định - vùng đất của cố đô Champa xưa (thế kỷ X - XV), là quê hương của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn ở thế kỷ 18, gắn với tên tuổi lẫy lừng của người anh hùng áo vải cờ đào Quang Trung - Nguyễn Huệ. Cũng như một số tỉnh lân cận của dải đất miền trung, Bình Định là vùng đất có lịch sử lâu đời. Tại địa phận vùng núi cao tiếp giáp với Gia Lai đã phát hiện được một số công cụ đồ đá cũ, tuy không nhiều nhưng phần nào phản ánh sự tồn tại của những tộc người cổ xưa từng sinh sống trên địa bàn tỉnh Bình Định hiện nay. Tiến gần hơn một bước trên tiến trình phát triển của văn minh thời cổ đại trên dải đất miền trung và Bình Định nói riêng chính là việc phát hiện được các di chỉ văn hóa Sa Huỳnh phân bố dọc ven biển gắn liền với các di chỉ lớn đã được khai quật nghiên cứu tại Bình Định, như: Động Cườm, Truông Xe, Hội Lộc,…có niên đại cách ngày nay khoảng 3000 - 3500 năm.
Bảo tàng Quang Trung (Tây Sơn)
Tiếp theo đó là dấu tích của nền văn hóa Champa còn lưu lại khá đậm nét trên mảnh đất Bình Định bao gồm các khu đền tháp, thành quách, các khu lò sản xuất gốm,…Hiện tại trên toàn tỉnh Bình Định còn tồn tại 8 cụm với tổng cộng 14 tháp Chăm còn khá nguyên vẹn, là một loại hình di sản vô cùng quý giá không chỉ với công tác bảo tồn văn hóa mà còn là tiềm năng để phát triển du lịch trải nghiệm lịch sử văn hóa địa phương. Bình Định còn là quê hương của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn thế kỷ 18, do đó những di tích về triều đại Tây Sơn rất có giá trị như: Điện thờ Tây Sơn Tam kiệt, Thành Hoàng Đế, Đàn Nam giao,…đặc biệt là di sản võ cổ truyền Tây Sơn - Bình Định nổi danh cả trong và ngoài nước. Bình Định còn là quê hương của hậu tổ Tuồng Đào Tấn, một trong những soạn giả Tuồng nổi tiếng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, góp phần đưa nghệ thuật hát Tuồng ở nước ta phát triển đến đỉnh cao. Ở thời cận hiện đại, Bình Định là nơi lưu dấu của những nhà thơ nổi tiếng như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử và hiện nay trở thành các di tích lưu niệm danh nhân nổi tiếng. Bên cạnh những di sản văn hóa vật thể, Bình Định còn là một trong những nơi sản sinh ra nhiều loại hình văn hóa phi vật thể độc đáo như hát Bài Chòi, hát Bả trạo, lễ hội Cầu ngư…và rất nhiều làng nghề thủ công nổi tiếng. Đây chính là những giá trị di sản văn hóa độc đáo riêng có để tỉnh Bình Định đẩy mạnh phát triển du lịch trải nghiệm lịch sử văn hóa địa phương. Ngoài ra, ở vùng miền núi phía tây tỉnh Bình Định tiếp giáp với Gia Lai là địa bàn sinh sống lâu đời của một số cộng đồng dân tộc thiểu số anh em như Bana, H’re, Chăm H’roi đã tạo nên những sắc thái văn hóa miền núi rất độc đáo của tỉnh Bình Định. Chính vì vậy, có thể nói rằng những di sản văn hóa của Bình Định vừa có yếu tố miền núi, vừa mang đậm sắc thái miền biển.
Tháp Đôi (một cụm tháp Champa tại Quy Nhơn)
Do vị trí địa lý cận kề nhau nên di sản văn hóa Gia Lai và Bình Định có một số nét chung tương đồng và nhiều nét riêng biệt độc đáo, riêng có của mỗi tỉnh. Một số nét chung có thể kể đến đó là di sản văn hóa Champa, di sản văn hóa thời Tây Sơn, văn hóa dân tộc thiểu số (Gia Lai có cộng đồng người Bana, Jrai; phía tây Bình Định có cộng đồng dân tộc Bana, H’re, Chăm H’roi). Nét văn hóa độc đáo riêng có của mỗi tỉnh cũng gắn liền với vị trí địa lý mà tạo nên nét khác biệt. Nếu như Gia Lai là một tỉnh thuộc Tây Nguyên, với địa hình cao nguyên, độ chênh lệch với mực nước biển rất lớn, do đó những giá trị di sản văn hóa mang yếu tố “núi” đậm nét. Bình Định là tỉnh thuộc Duyên hải nam Trung bộ, tiếp giáp với biển và có đường bờ biển dài, do đó những giá trị di sản văn hóa mang đậm yếu tố “biển”, bên cạnh những yếu tố văn hóa miền núi ở phía tây của tỉnh.Chính vì vậy, khi hai tỉnh sát nhập lại sẽ tạo nên tiềm năng di sản văn hóa rất lớn. Di sản văn hóa của tỉnh Gia Lai mới sẽ dày hơn khi có sự bổ sung cho nhau thông qua thế mạnh di sản văn hóa đặc trưng của mỗi tỉnh đang sở hữu. Khi hai yếu tố “núi” và “biển” về chung một nhà sẽ tạo nên diện mạo mới, quy mô mới và chất lượng mới về tiềm năng di sản văn hóa phục vụ cho phát triển du lịch.
Tác giả bài viết:
Nguyễn Viết Tuấn (Bảo tàng tỉnh Gia Lai)
