Võ thuật Tây Sơn qua tư liệu Hán Nôm

Võ thuật sinh ra từ chiến trận
          Võ thuật Tây Sơn được hình thành trong môi trường chiến tranh liên miên, gắn với yêu cầu huấn luyện binh sĩ và thực chiến. Điều này thể hiện rõ qua Sơ tập kích thích pháp – một văn bản võ học minh họa bằng hình vẽ, ghi chép các thế đánh tay không và binh khí như đao, kiếm, mộc. Trong các tư liệu Hán Nôm vè võ thuật mà chúng tôi vừa sưu tầm được như Sơ tập kích thích pháp, Võ nghệ Quốc ngữ ca, Võ kinh diễn nghĩa ca, nhiều thế võ được đặt tên ngắn gọn, dứt khoát, gợi rõ động tác và khí thế chiến đấu. Chẳng hạn trong Sơ tập kích thích pháp, các soạn giả đã nêu rõ các thế võ như Hổ phục, Long trảo, Mã tấn, Phong đao, Xung phong…, thể hiện quan niệm hành võ nhanh, mạnh, trực diện. Cách huấn luyện này phù hợp với tinh thần võ trận Tây Sơn – lấy hiệu quả làm thước đo, không cầu kỳ hình thức.
          Khi võ học đi vào đời sống dân gian
          Không chỉ phục vụ chiến trận, võ thuật Tây Sơn còn sớm lan tỏa vào đời sống cộng đồng. Võ nghệ Quốc ngữ ca cho thấy quá trình dân gian hóa võ học, khi các thế võ và nguyên lý hành võ được diễn đạt bằng ca vè, thơ có vần, dễ nhớ, dễ truyền.
Nhiều câu võ ca vừa dạy kỹ thuật, vừa gửi gắm đạo lý, như lời răn người học võ phải giữ lòng ngay thẳng, không ỷ mạnh hiếp yếu. Võ thuật vì thế không tách rời đạo làm người, đúng với tinh thần: “Học võ cốt để hộ thân, Giữ lòng nhân nghĩa, tránh điều tà gian.”. Qua hình thức diễn xướng dân gian, võ thuật Tây Sơn trở thành một phần của sinh hoạt làng xã, gắn bó với hội hè, sinh hoạt cộng đồng và truyền thống thượng võ của vùng đất Bình Định – Tây Sơn.
          Võ đạo gắn với lý tưởng “an dân – giữ nước”
          Ở bình diện tư tưởng, Võ kinh diễn nghĩa ca cho thấy cách người xưa nhìn nhận võ thuật không chỉ là sức mạnh cơ bắp, mà là một phương tiện thực hành đạo lý. Tác phẩm nhiều lần nhấn mạnh vai trò của võ công trong việc giữ yên thiên hạ, bảo vệ dân chúng, đề cao tinh thần trung nghĩa. Trong Võ kinh diễn nghĩa ca có đoạn viết: Dũng nhi bất bạo, Cường nhi bất tàn, Dĩ võ vệ dân, Dĩ nghĩa an bang (Dũng cảm nhưng không tàn bạo, Mạnh mẽ nhưng không tàn khốc, Lấy võ để bảo vệ dân, Lấy nghĩa để giữ yên đất nước). Quan niệm này phản ánh rõ tinh thần võ đạo của thời Tây Sơn: võ công chỉ thực sự có giá trị khi phục vụ chính nghĩa, khi gắn với mục tiêu an dân, giữ nước, chứ không phải để phô trương hay tranh thắng cá nhân.
Di sản võ thuật trong không gian văn hóa hôm nay
          Từ các tư liệu Hán Nôm và Quốc ngữ võ học, có thể thấy võ thuật Tây Sơn là sự kết tinh giữa chiến trận, đạo lý và đời sống dân gian. Không chỉ là ký ức của quá khứ, võ Tây Sơn ngày nay vẫn hiện diện trong các lò võ cổ truyền, lễ hội, hoạt động biểu diễn và giáo dục truyền thống. Việc tiếp tục giới thiệu, khai thác giá trị võ thuật Tây Sơn qua tư liệu cổ không chỉ góp phần làm rõ diện mạo một dòng võ đặc sắc của Bình Định, mà còn khơi dậy niềm tự hào về truyền thống thượng võ, tinh thần yêu nước trong không gian văn hóa chung của khu vực Bình Định – Gia Lai hôm nay.