Vai trò cây xanh trong môi trường đô thị
Theo Nghị định Số 64/2010/NĐ-CP ngày 11 tháng 6 năm 2010 về quản lý cây xanh đô thị: “Cây xanh đô thị (Urban Green Space) là cây xanh sử dụng công cộng, cây xanh sử dụng hạn chế và cây xanh chuyên dụng trong đô thị.”; Để có giải pháp quản lý và phát triển tốt hệ thống cây xanh đô thị đáp ứng mục tiêu đề ra, rất cần sự hiểu biết về vai trò của cây xanh đối với môi trường đô thị.
1- Cải thiện môi trường sống:
Một trong những tác dụng lớn nhất của cây xanh cho đô thị là cải thiện rõ rệt môi trường sống của người dân qua việc điều hòa tiểu khí hậu, điều tiết dòng chảy, giảm thiểu các tác nhân gây ô nhiễm đối với không khí, đất và nước, tạo cân bằng sinh thái.
1.1- Điều hòa tiểu khí hậu đô thị:
Giảm nhiệt độ không gian nội thị: Trồng nhiều cây xanh ở các khu dân cư không chỉ giúp cho không khí ở đó trong lành hơn, mà cây còn có thể tạo bóng mát ngăn chặn ánh nắng mặt trời, hạn chế tác hại của các bức xạ mặt trời lên con người. Lá cây sử dụng ánh sáng mặt trời để quang hợp. Cây cũng hấp thụ các khí độc thải ra từ khói xe, bụi bẩn nhà máy, rác thải và nhiệt từ chính con người tỏa ra,… từ đó giúp giảm bớt nhiệt.
Nhiệt độ bề mặt đường dưới bóng cây thấp hơn khoảng 6 - 15oC so với bề mặt đường nhận bức xạ mặt trời trực tiếp.
Cây xanh có tác dụng cản bức xạ - che nắng cho không gian dưới lùm cây, có thể ngăn được 40 – 50 % bức xạ mặt trời, nhờ đó có tác dụng giảm nhiệt độ bề mặt đất và nhiệt độ không khí phía dưới tán lá của cây. Theo số liệu đo quan trắc của Bộ môn Kiến trúc Môi trường, ĐH XD Hà Nội, 2015, đã chứng tỏ rằng trong cùng một điều kiện khí hậu và thời gian, nhiệt độ không khí sát mặt sân atphan là trên 50oC, sát mặt bê tông là trên 43oC, nhưng trên mặt cỏ chỉ là 39oC. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, cây xanh đô thị có thể làm giảm nhiệt độ không khí từ 3,3-3,9 độ C khi diện tích đất cây xanh đạt 20-50% diện tích đất đô thị.
Cây xanh có tác dụng giảm bớt bức xạ phản xạ ra môi trường xung quanh. Hệ số Albedo của tường trắng đạt tới 0,7, tức là 70% bức xạ chiếu đến sẽ bị phản xạ ra xung quanh, lượng bức xạ này sẽ chiếu đến người đứng cạnh tường, đến các vật lân cận và làm nóng lên. Trong khi đó hệ số Albedo của cây xanh chỉ vào khoảng 0,2 – 0,3, nên môi trường xung quanh nó đỡ bị bức xạ phản chiếu đốt nóng hơn nhiều.
Trong một ngày, thông thường lúc 15h là các bề mặt sẽ có nhiệt độ cao nhất. Không khí tiếp giáp với bề mặt nóng sẽ nóng lên theo (do trao đổi nhiệt đối lưu), đồng thời còn bị đốt nóng bởi các nguồn nhiệt thải ra từ xe cộ, từ các máy ĐHKK của công trình kiến trúc xung quanh, dẫn đến tỷ trọng không khí đô thị giảm dần và bay lên cao, nhường chỗ cho không khí mát hơn thay vào. Cứ như vậy không khí trong khu vực sẽ nóng dần lên, lan dần ra cả đô thị và nóng hơn cả không khí nóng của khối không khí của hiệu ứng Phơn từ phía Tây thổi sang. Gió sẽ đưa không khí nóng này tới các khu vực khác trong đô thị làm cho cả đô thị nóng lên, gây ra hiện tượng đảo nhiệt đô thị và nóng bức rất khó chịu. Vì vậy nhiệt độ không khí đô thị thường cao hơn các vùng nông thôn lân cận từ 3 – 5oC.
Với vai trò hấp thu bức xạ (Từ 40-50% cường độ bức xạ mặt trời), thải ra hơi nước (Tăng độ ẩm không khí 2-5%), qua cơ chế quang hợp giúp điều hòa không khí, mỗi một cây xanh sống riêng rẽ có thể chuyển đổi 400 lít nước/ngày (nếu cung cấp đủ độ ẩm), ban đêm cây xanh mất nhiệt chậm hơn tạo ra bức màn chắn giữa nhiệt độ đêm lạnh, nhiệt độ dưới tán cây ban đêm ấm hơn ngoài chỗ trống và ban ngày mát hơn nhiệt độ nơi không có cây xanh từ 3 - 50C, qua đó làm không khí của đô thị trở nên điều hòa, dể chịu hơn.
Cây xanh có vai trò quan trọng trong việc giảm "hiệu ứng đảo nhiệt đô thị", giảm bức xạ, giảm nhiệt độ không khí và nhiệt độ bề mặt đất. Cây xanh hấp thụ bức xạ mặt trời để lục diệp hóa, nước bốc hơi từ bề mặt lá hút nhiệt nên cây xanh có tác dụng làm giảm nhiệt độ của môi trường xung quanh nó. Như vậy có thể thấy rằng cây xanh đô thị có vai trò rất tích cực tới việc điều hòa nhiệt độ, ẩm độ và giảm thiểu hiện tượng đảo nhiệt của môi trường đô thị.
1.2- Giảm thiểu các tác nhân gây ô nhiễm:
+ Đối với không khí:
Với mật độ dân cư đông, cùng với lượng khí thải từ nhà máy, phương tiện giao thông,… tình trạng chung của các khu đô thị là môi trường không khí bị ô nhiễm nghiêm trọng. Cây xanh sẽ giúp cải thiện chất lượng không khí bằng cách hấp thu những khí độc như NO2, CO2, CO,…Theo nhiều nghiên cứu, cây xanh có thể hấp thụ tới 6% các loại khí thải độc. Cây xanh sẽ giúp thải ra nhiều O2, đồng thời hấp thụ CO2, amoniac, SO2, NOx,.., lọc bớt bụi bẩn, vì vậy có thể xem cây xanh là lá phổi của đô thị. Cây xanh hai bên đường phố có thể giảm lượng bụi trong không khí đối với những tầng trên của nhà cao tầng từ 30-60%. Các tầng lá cây xanh có tác dụng cản 50% bụi đường, tính ra trong một vụ hè, một trăm cây xanh ở đường phố đã giữ lại 340 kg bụi để xuống mặt đường sau mỗi trận mưa.
Khi gió thổi không khí xuyên qua cây xanh, hàm lượng bụi trong không khí sẽ được các lá cây giữ lại phần lớn, làm cho không khí trong sạch hơn. Cây càng rậm rạp, lá càng sù xì thì bụi càng dễ bám hơn, trời mưa sẽ rửa sạch lá và lá sẽ tiếp tục chu kỳ hấp thụ bụi. Tổng lượng bụi được bám giữ trên 1 cây có tán lá lớn, rậm có thể đạt tới từ 10-30kg. Thông tin từ Hội Môi trường Xây dựng Việt Nam, một cây xanh có tán lớn và rộng có thể cản được 10-30 kg bụi, nhờ đó nồng độ bụi thổi qua một cây xanh có thể giảm đi 20-60%. 1 ha cây xanh đô thị có thể thanh lọc được từ 50 - 70 tấn bụi/năm.
Khi ánh sáng mặt trời gay gắt, tán cây sẽ che chở cho con người, tránh những ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, nhất là các tia cực tím.
Cây xanh còn giúp chắn gió và giảm tiếng ồn, giúp cuộc sống của người dân trở nên yên tĩnh, thư giản.
Khả năng hấp thụ tiếng ồn của cây xanh phụ thuộc vào dải cây xanh rậm rạp hay thưa thớt, rộng hay hẹp, cao hay thấp. Thực nghiệm chứng tỏ: Dải cây xanh rộng 10 m có thể giảm 30% tiếng ồn, rộng 20 m có thể giảm 40% tiếng ồn, dãy cây xanh rộng 30 m, cao 15 m có thể làm giảm tiếng ồn xe cộ trên đường khoảng 10dB, một đai cây xanh rộng khoảng 500 m bao quanh nhà máy góp phần giảm khí thải SO2 (70%)..
Dưới tác dụng của bức xạ mặt trời, cây xanh sẽ hút nước từ đất, hấp thụ nhiệt bức xạ mặt trời và hấp thụ khí cacbonic (CO2) từ không khí để tiến hành lục diệp hóa và nhả ra khí Oxygen (O2) - rất hữu ích đối với sức khỏe con người và giảm thiểu khí "nhà kính" (Giảm thiểu biến đổi khí hậu). Vì vậy so với vùng đất trống không trồng cây, thì nhiệt độ không khí ở vùng cây xanh ban ngày thấp hơn từ 1-30C, hàm lượng oxy trong không khí lớn hơn tới 20% và hàm lượng CO2 ít hơn. Trong quá trình lục diệp hóa cây xanh sẽ hấp thụ bức xạ mặt trời, hấp thụ nhiệt nên có tác dụng làm giảm sự chói chang trong những ngày nắng nóng, giảm phản xạ bức xạ mặt trời lên công trình, làm giảm nhiệt độ không khí dưới vùng cây xanh và có thể làm tăng độ ẩm không khí từ 2% - 5%, tăng độ ẩm không khí cũng là có lợi đối với ngày khô nóng (gió Lào).
Cây xanh có tác dụng sát trùng, diệt các vi trùng, vi khuẩn độc hại, vệ sinh môi trường, hấp thụ các khí độc hại, như là các loại cây sau: Các loài Thông (Pinus sp.), Sồi đỏ (Quercus rubra L.) Sồi đen (Quercus velutina Lam.), Trắc bách diệp (Platycladus orientalis L.. Franco), Linh sam (Antidesma acidum Retz.), Trăn (Corylus sp.), Dâu da (Baccaurea sp.),….
Theo tài liệu nghiên cứu của Nhật Bản:
- Trung bình 1 ha rừng hay vườn cây rậm rạp có thể hấp thụ 1000kg CO2 và thải ra 730kg O2 mỗi ngày, 1 ha thảm cỏ có thể hấp thụ 360kg CO2 và thải ra 240kg O2 mỗi ngày.
- Trung bình 1 người lớn mỗi ngày đêm hô hấp 0,75kg O2 và thải ra 0,9kg CO2; do đó mỗi người dân đô thị cần có diện tích khoảng 10m2 cây xanh hoặc 25 m2 thảm cỏ để bảo đảm chất lượng không khí tốt cho cuộc sống của con người.
Theo Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam, một cây xanh trưởng thành cao trên 30 m, tán rộng có thể hấp thụ khoảng 22,7 kg khí CO2 trong một ngày, tương đương với lượng khí CO2 do một chiếc xe hơi thải ra môi trường khi chạy được đoạn đường 41,5 km. Trong khi đó, thông qua quá trình quang hợp, trung bình một cây trưởng thành có thể cung cấp lượng oxy cho 4 người sử dụng.
+ Đối với đất và nước: Điều tiết dòng chảy và giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất, nước:
Tình trạng chung của nhiều đô thị là hệ thống thoát nước bị quá tải vào mùa mưa và thiếu nước sinh hoạt vào mùa khô. Cây xanh có khả năng lưu giữ một phần nước mưa, phần khác bốc hơi; hệ thống rễ cây đâm sâu giúp đất tơi, xốp hơn, nhờ đó khi mưa lớn, nước sẽ thẩm thấu nhanh giúp giảm bớt áp lực cho các cống thoát nước. Trung bình, một cây xanh có thể giữ được từ 200 đến 290 lít nước trong 1 năm. Bên cạnh đó rễ có vai trò như địa võng làm đất tơi xốp, giúp nước mưa thẩm thấu nhanh xuống đất, giữ đất; giữ nước trong đất dưới dạng nước ngầm, chặn dòng chảy của nước mưa trên mặt đất, ngăn chặn tình trạng xói món, sạt lỡ, úng ngập và quá tải hệ thống thoát nước trong các khu vực đô thị.
Cây xanh có khả năng hấp thụ nhiều chất ô nhiễm độc hại trong môi trường không khí, đất và nước, đặc biệt là hấp thụ và giữ chứa lâu dài các chất kim loại nặng như chì, asen, thủy ngân,... trong các mô bì của lá cây, trong thân cây, cành cây và rễ cây. Do cây xanh có khả năng hấp thụ chất ô nhiễm cho nên hiện nay người ta đang nghiên cứu sử dụng một số loài thực vật để xử lý ô nhiễm đất, hấp thụ kim loại nặng, phục hồi chất lượng đất, kể cả hấp thụ Dioxin trong đất (Xem danh mục).
Cây xanh có khả năng giảm bớt tác động của các chất ô nhiễm trong môi trường bằng cách ngăn nước mưa trực tiếp xuống mặt đất, giúp ngăn chặn sự lan truyền của các hạt bụi, chất độc và chất ô nhiễm khác vào môi trường.
1.3- Giúp cân bằng sinh thái:
Đô thị với dân cư đông đúc, nhà cửa san sát làm ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống của các loại động vật khác. Vì vậy, cây xanh (Nhất là công viên, lâm viên, vườn thực vật, vườn mưa,…) tạo nơi cư trú, nước, thức ăn cho các loại chim, côn trùng,… thúc đẩy sự đa dạng sinh học trong khu vực đô thị.
Giảm thiểu biến đổi khí hậu: Lượng carbon dioxide (CO2) dư thừa trong bầu khí quyển chính là tác nhân gây nên biến đổi khí hậu. Cây xanh hấp thụ CO2 và lưu trữ carbon trong khi giải phóng oxy trở lại vào không khí, giúp chống lại hiệu ứng nhà kính. Chính vì vậy chúng ta cần trồng nhiều cây không chỉ giúp hạn chế việc thay đổi khí hậu mà còn giúp con người có môi trường sống tốt hơn.
2- Tạo cơ hội kinh tế:
Trồng cây ăn quả sẽ giúp cải thiện được thu nhập, trồng cây cảnh có thể giúp tạo cảnh quan đẹp và tạo nên nét đặc trưng cho đô thị, thu hút du lịch, góp phần phát triển kinh tế. Cây có thể được khai thác chọn để làm nhiên liệu và các loại gỗ gia dụng.
Lợi ích kinh tế trực tiếp đến từ việc tiết kiệm chi phí năng lượng. Chi phí làm mát giảm trong ngôi nhà rợp bóng cây và giảm chi phí sưởi khi cây đóng vai trò chắn gió. Theo Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA): “Cây xanh được đặt đúng cách xung quanh các tòa nhà có thể giảm nhu cầu điều hòa không khí xuống 30% và tiết kiệm 20-50% năng lượng sử dụng để sưởi ấm.”
Theo một số nghiên cứu, nếu trồng khoảng 3 cây quanh 1 ngôi nhà, sẽ cắt giảm bớt được 50% nhu cầu sử dụng điều hòa. Một cây có thể làm giảm nhiệt, dịu mát cho 10 phòng. Bằng cách giảm bớt nhu cầu sử dụng năng lượng, chúng ta không chỉ tiết kiệm được tiền điện mà còn giúp giảm bớt lượng CO2 thải ra từ các nhà máy sản xuất điện.
Hiệu quả tổng hợp của bóng mát và bay hơi có thể làm giảm 17-57% năng lượng cần thiết cho hệ thống điều hòa không khí khi tăng 25% diện tích che phủ thảm thực vật.
3- Gắn kết xã hội:
- Tạo hình ảnh
Một hàng cây cổ thụ có thể là hình ảnh để nhớ về đô thị thân thương, một cái cây có thể là cả một biểu tượng cho một khu phố hay 1 con hẻm, như cây đa trước cổng làng là nơi giao hẹn của mọi người hay đơn giản là nơi tụ tập vui chơi của trẻ con, công viên là nơi tổ chức sinh hoạt cộng đồng,..Ngồi dưới bóng cây xanh sẽ giúp tâm hồn cảm thấy nhẹ nhõm, có một không gian để tịnh tâm, lắng đọng, tạo môi trường kết nối.
- Tạo cảnh quan đô thị
Cây xanh có vai trò quan trọng trong kiến trúc và trang trí cảnh quan. Những tính chất của cây xanh như: Hình dạng (tán lá, thân cây), màu sắc (lá, hoa, thân cây, trạng mùa của lá,…), mùi hương là những yếu tố trang trí làm tăng giá trị thẩm mỹ của công trình kiến trúc cũng như cảnh quan chung, phục vụ cho nhu cầu giải trí, đi dạo và ngoạn mục của nhân dân đô thị, cũng như các khách du lịch.
Cây xanh như một dấu hiệu giúp ta có thể nhận biết điểm giao mùa. Khi thấy các cây xanh đâm chồi nảy lộc, lá vàng, trổ hay tàn bông thì có thể dự đoán trạng mùa trong năm.
4. Kết luận:
Từ xưa đến nay, cuộc sống của loài người luôn gắn bó và không thể tách rời khỏi thiên nhiên. Cây xanh là một phần quan trọng của thiên nhiên, vậy nên không có gì bất ngờ khi cây xanh có vai trò vô cùng to lớn trong cuộc sống của chúng ta, nhất là ở đô thị, nơi tập trung đông dân số.
Nghiên cứu của Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ, 2019, từng đưa ra kết luận: “Cách tốt nhất để chống biến đổi khí hậu là tiến hành một chiến dịch trồng thêm cây xanh với quy mô tương đương diện tích của nước Mỹ”, qua đó càng cho thấy vai trò của cây xanh đô thị quan trọng như thế nào trong việc điều hòa tiểu khí hậu đô thị và góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu.
Nghị quyết 06 ngày 24-1-2022 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển hệ thống đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã nêu mục tiêu diện tích cây xanh bình quân mỗi người dân đô thị đạt khoảng 6-8m2 vào năm 2025, khoảng 8-10m2 vào năm 2030; chỉ tiêu tối thiểu của Liên hợp quốc là 10 m2/người, nhiều đô thị trên thế giới con số này đã lên 20-25 m2/người. Tỷ lệ này nói lên mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, điều kiện tất yếu của đời sống, do đó cần hết sức quan tâm có giải pháp đồng bộ, kịp thời và hiệu quả trong quản lý và phát triển cây xanh/.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1- Hoàng Anh, Vai trò và thực trạng phát triển cây xanh đô thị, 2022.
2- GS.TSKH.NGND Phạm Ngọc Đăng, Vai trò của cây xanh đô thị trong cải thiện môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, 2014.
3- Ths. Nguyễn Ngọc Hùng, Vai trò của cây xanh trong hệ sinh thái đô thị, 2021.
4- GS.TSKH. Đặng Huy Huỳnh, Trồng và bảo vệ cây xanh - Giải pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trường không khí ở Việt Nam, 2022.
5- Giang Hoàng Lam, Tầm quan trọng của cây xanh đối với giảm thiểu biến đổi khí hậu, 2021.
6- PGS.TS. Chế Đình Lý, Các lợi ích môi trường của cây xanh trong điều kiện biến đổi khí hậu, 2023.
7. Website liên quan chủ đề.
DANH MỤC
1. Các loài cây hấp thu mạnh các chất ô nhiễm hóa học:
- Cây Vạn tuế (Cycas revoluta Thunb): Hấp thụ khí Benzen
- Cây Phi lao (Casuarina equisetifolia L.): Hấp thu khí CO2, Clo, Hơi chì, HF
- Cây Sung (Ficus racemosa L.): SO2, SO3, HCl, H2S, NO2
- Cây Cọ dừa (Livistona rotundifolia Lam.): Loại bỏ Toluen, Xylene
- Cây Lưỡi hổ (Sansevieria trifasciata Prain): Hấp thu CO2, giải phóng O2
2. Các loài cây có khả năng làm sạch không khí:
- Cây Trúc mây: (Rhapis excelsa Thunb.): Lọc khí độc từ các sản phẩm tẩy rửa, thuốc nhuộm
- Cây Hoa quế (Osmanthus fragrans Lour): Hấp thu bụi, SO2, Clo; giảm tiếng ồn
3. Các loài cây làm sạch không khí nhiễm khuẩn:
- Cây Thông (Pinus sp.): Diệt nhiều vi khuẩn gây bệnh trong không khí, kháng khói bụi, khí SO2
- Cây Bạch đàn (Eucalyptus sp.): Diệt nhiều loại vi khuẩn
- Cây Bằng lăng (Lagerstroemia sp.) : Diệt vi khuẩn gây bệnh kết hạch phổi
Một trong những tác dụng lớn nhất của cây xanh cho đô thị là cải thiện rõ rệt môi trường sống của người dân qua việc điều hòa tiểu khí hậu, điều tiết dòng chảy, giảm thiểu các tác nhân gây ô nhiễm đối với không khí, đất và nước, tạo cân bằng sinh thái.
1.1- Điều hòa tiểu khí hậu đô thị:
Giảm nhiệt độ không gian nội thị: Trồng nhiều cây xanh ở các khu dân cư không chỉ giúp cho không khí ở đó trong lành hơn, mà cây còn có thể tạo bóng mát ngăn chặn ánh nắng mặt trời, hạn chế tác hại của các bức xạ mặt trời lên con người. Lá cây sử dụng ánh sáng mặt trời để quang hợp. Cây cũng hấp thụ các khí độc thải ra từ khói xe, bụi bẩn nhà máy, rác thải và nhiệt từ chính con người tỏa ra,… từ đó giúp giảm bớt nhiệt.
Nhiệt độ bề mặt đường dưới bóng cây thấp hơn khoảng 6 - 15oC so với bề mặt đường nhận bức xạ mặt trời trực tiếp.
Cây xanh có tác dụng cản bức xạ - che nắng cho không gian dưới lùm cây, có thể ngăn được 40 – 50 % bức xạ mặt trời, nhờ đó có tác dụng giảm nhiệt độ bề mặt đất và nhiệt độ không khí phía dưới tán lá của cây. Theo số liệu đo quan trắc của Bộ môn Kiến trúc Môi trường, ĐH XD Hà Nội, 2015, đã chứng tỏ rằng trong cùng một điều kiện khí hậu và thời gian, nhiệt độ không khí sát mặt sân atphan là trên 50oC, sát mặt bê tông là trên 43oC, nhưng trên mặt cỏ chỉ là 39oC. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, cây xanh đô thị có thể làm giảm nhiệt độ không khí từ 3,3-3,9 độ C khi diện tích đất cây xanh đạt 20-50% diện tích đất đô thị.
Cây xanh có tác dụng giảm bớt bức xạ phản xạ ra môi trường xung quanh. Hệ số Albedo của tường trắng đạt tới 0,7, tức là 70% bức xạ chiếu đến sẽ bị phản xạ ra xung quanh, lượng bức xạ này sẽ chiếu đến người đứng cạnh tường, đến các vật lân cận và làm nóng lên. Trong khi đó hệ số Albedo của cây xanh chỉ vào khoảng 0,2 – 0,3, nên môi trường xung quanh nó đỡ bị bức xạ phản chiếu đốt nóng hơn nhiều.
Trong một ngày, thông thường lúc 15h là các bề mặt sẽ có nhiệt độ cao nhất. Không khí tiếp giáp với bề mặt nóng sẽ nóng lên theo (do trao đổi nhiệt đối lưu), đồng thời còn bị đốt nóng bởi các nguồn nhiệt thải ra từ xe cộ, từ các máy ĐHKK của công trình kiến trúc xung quanh, dẫn đến tỷ trọng không khí đô thị giảm dần và bay lên cao, nhường chỗ cho không khí mát hơn thay vào. Cứ như vậy không khí trong khu vực sẽ nóng dần lên, lan dần ra cả đô thị và nóng hơn cả không khí nóng của khối không khí của hiệu ứng Phơn từ phía Tây thổi sang. Gió sẽ đưa không khí nóng này tới các khu vực khác trong đô thị làm cho cả đô thị nóng lên, gây ra hiện tượng đảo nhiệt đô thị và nóng bức rất khó chịu. Vì vậy nhiệt độ không khí đô thị thường cao hơn các vùng nông thôn lân cận từ 3 – 5oC.
Với vai trò hấp thu bức xạ (Từ 40-50% cường độ bức xạ mặt trời), thải ra hơi nước (Tăng độ ẩm không khí 2-5%), qua cơ chế quang hợp giúp điều hòa không khí, mỗi một cây xanh sống riêng rẽ có thể chuyển đổi 400 lít nước/ngày (nếu cung cấp đủ độ ẩm), ban đêm cây xanh mất nhiệt chậm hơn tạo ra bức màn chắn giữa nhiệt độ đêm lạnh, nhiệt độ dưới tán cây ban đêm ấm hơn ngoài chỗ trống và ban ngày mát hơn nhiệt độ nơi không có cây xanh từ 3 - 50C, qua đó làm không khí của đô thị trở nên điều hòa, dể chịu hơn.
Cây xanh có vai trò quan trọng trong việc giảm "hiệu ứng đảo nhiệt đô thị", giảm bức xạ, giảm nhiệt độ không khí và nhiệt độ bề mặt đất. Cây xanh hấp thụ bức xạ mặt trời để lục diệp hóa, nước bốc hơi từ bề mặt lá hút nhiệt nên cây xanh có tác dụng làm giảm nhiệt độ của môi trường xung quanh nó. Như vậy có thể thấy rằng cây xanh đô thị có vai trò rất tích cực tới việc điều hòa nhiệt độ, ẩm độ và giảm thiểu hiện tượng đảo nhiệt của môi trường đô thị.
1.2- Giảm thiểu các tác nhân gây ô nhiễm:
+ Đối với không khí:
Với mật độ dân cư đông, cùng với lượng khí thải từ nhà máy, phương tiện giao thông,… tình trạng chung của các khu đô thị là môi trường không khí bị ô nhiễm nghiêm trọng. Cây xanh sẽ giúp cải thiện chất lượng không khí bằng cách hấp thu những khí độc như NO2, CO2, CO,…Theo nhiều nghiên cứu, cây xanh có thể hấp thụ tới 6% các loại khí thải độc. Cây xanh sẽ giúp thải ra nhiều O2, đồng thời hấp thụ CO2, amoniac, SO2, NOx,.., lọc bớt bụi bẩn, vì vậy có thể xem cây xanh là lá phổi của đô thị. Cây xanh hai bên đường phố có thể giảm lượng bụi trong không khí đối với những tầng trên của nhà cao tầng từ 30-60%. Các tầng lá cây xanh có tác dụng cản 50% bụi đường, tính ra trong một vụ hè, một trăm cây xanh ở đường phố đã giữ lại 340 kg bụi để xuống mặt đường sau mỗi trận mưa.
Khi gió thổi không khí xuyên qua cây xanh, hàm lượng bụi trong không khí sẽ được các lá cây giữ lại phần lớn, làm cho không khí trong sạch hơn. Cây càng rậm rạp, lá càng sù xì thì bụi càng dễ bám hơn, trời mưa sẽ rửa sạch lá và lá sẽ tiếp tục chu kỳ hấp thụ bụi. Tổng lượng bụi được bám giữ trên 1 cây có tán lá lớn, rậm có thể đạt tới từ 10-30kg. Thông tin từ Hội Môi trường Xây dựng Việt Nam, một cây xanh có tán lớn và rộng có thể cản được 10-30 kg bụi, nhờ đó nồng độ bụi thổi qua một cây xanh có thể giảm đi 20-60%. 1 ha cây xanh đô thị có thể thanh lọc được từ 50 - 70 tấn bụi/năm.
Khi ánh sáng mặt trời gay gắt, tán cây sẽ che chở cho con người, tránh những ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, nhất là các tia cực tím.
Cây xanh còn giúp chắn gió và giảm tiếng ồn, giúp cuộc sống của người dân trở nên yên tĩnh, thư giản.
Khả năng hấp thụ tiếng ồn của cây xanh phụ thuộc vào dải cây xanh rậm rạp hay thưa thớt, rộng hay hẹp, cao hay thấp. Thực nghiệm chứng tỏ: Dải cây xanh rộng 10 m có thể giảm 30% tiếng ồn, rộng 20 m có thể giảm 40% tiếng ồn, dãy cây xanh rộng 30 m, cao 15 m có thể làm giảm tiếng ồn xe cộ trên đường khoảng 10dB, một đai cây xanh rộng khoảng 500 m bao quanh nhà máy góp phần giảm khí thải SO2 (70%)..
Dưới tác dụng của bức xạ mặt trời, cây xanh sẽ hút nước từ đất, hấp thụ nhiệt bức xạ mặt trời và hấp thụ khí cacbonic (CO2) từ không khí để tiến hành lục diệp hóa và nhả ra khí Oxygen (O2) - rất hữu ích đối với sức khỏe con người và giảm thiểu khí "nhà kính" (Giảm thiểu biến đổi khí hậu). Vì vậy so với vùng đất trống không trồng cây, thì nhiệt độ không khí ở vùng cây xanh ban ngày thấp hơn từ 1-30C, hàm lượng oxy trong không khí lớn hơn tới 20% và hàm lượng CO2 ít hơn. Trong quá trình lục diệp hóa cây xanh sẽ hấp thụ bức xạ mặt trời, hấp thụ nhiệt nên có tác dụng làm giảm sự chói chang trong những ngày nắng nóng, giảm phản xạ bức xạ mặt trời lên công trình, làm giảm nhiệt độ không khí dưới vùng cây xanh và có thể làm tăng độ ẩm không khí từ 2% - 5%, tăng độ ẩm không khí cũng là có lợi đối với ngày khô nóng (gió Lào).
Cây xanh có tác dụng sát trùng, diệt các vi trùng, vi khuẩn độc hại, vệ sinh môi trường, hấp thụ các khí độc hại, như là các loại cây sau: Các loài Thông (Pinus sp.), Sồi đỏ (Quercus rubra L.) Sồi đen (Quercus velutina Lam.), Trắc bách diệp (Platycladus orientalis L.. Franco), Linh sam (Antidesma acidum Retz.), Trăn (Corylus sp.), Dâu da (Baccaurea sp.),….
Theo tài liệu nghiên cứu của Nhật Bản:
- Trung bình 1 ha rừng hay vườn cây rậm rạp có thể hấp thụ 1000kg CO2 và thải ra 730kg O2 mỗi ngày, 1 ha thảm cỏ có thể hấp thụ 360kg CO2 và thải ra 240kg O2 mỗi ngày.
- Trung bình 1 người lớn mỗi ngày đêm hô hấp 0,75kg O2 và thải ra 0,9kg CO2; do đó mỗi người dân đô thị cần có diện tích khoảng 10m2 cây xanh hoặc 25 m2 thảm cỏ để bảo đảm chất lượng không khí tốt cho cuộc sống của con người.
Theo Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam, một cây xanh trưởng thành cao trên 30 m, tán rộng có thể hấp thụ khoảng 22,7 kg khí CO2 trong một ngày, tương đương với lượng khí CO2 do một chiếc xe hơi thải ra môi trường khi chạy được đoạn đường 41,5 km. Trong khi đó, thông qua quá trình quang hợp, trung bình một cây trưởng thành có thể cung cấp lượng oxy cho 4 người sử dụng.
+ Đối với đất và nước: Điều tiết dòng chảy và giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất, nước:
Tình trạng chung của nhiều đô thị là hệ thống thoát nước bị quá tải vào mùa mưa và thiếu nước sinh hoạt vào mùa khô. Cây xanh có khả năng lưu giữ một phần nước mưa, phần khác bốc hơi; hệ thống rễ cây đâm sâu giúp đất tơi, xốp hơn, nhờ đó khi mưa lớn, nước sẽ thẩm thấu nhanh giúp giảm bớt áp lực cho các cống thoát nước. Trung bình, một cây xanh có thể giữ được từ 200 đến 290 lít nước trong 1 năm. Bên cạnh đó rễ có vai trò như địa võng làm đất tơi xốp, giúp nước mưa thẩm thấu nhanh xuống đất, giữ đất; giữ nước trong đất dưới dạng nước ngầm, chặn dòng chảy của nước mưa trên mặt đất, ngăn chặn tình trạng xói món, sạt lỡ, úng ngập và quá tải hệ thống thoát nước trong các khu vực đô thị.
Cây xanh có khả năng hấp thụ nhiều chất ô nhiễm độc hại trong môi trường không khí, đất và nước, đặc biệt là hấp thụ và giữ chứa lâu dài các chất kim loại nặng như chì, asen, thủy ngân,... trong các mô bì của lá cây, trong thân cây, cành cây và rễ cây. Do cây xanh có khả năng hấp thụ chất ô nhiễm cho nên hiện nay người ta đang nghiên cứu sử dụng một số loài thực vật để xử lý ô nhiễm đất, hấp thụ kim loại nặng, phục hồi chất lượng đất, kể cả hấp thụ Dioxin trong đất (Xem danh mục).
Cây xanh có khả năng giảm bớt tác động của các chất ô nhiễm trong môi trường bằng cách ngăn nước mưa trực tiếp xuống mặt đất, giúp ngăn chặn sự lan truyền của các hạt bụi, chất độc và chất ô nhiễm khác vào môi trường.
1.3- Giúp cân bằng sinh thái:
Đô thị với dân cư đông đúc, nhà cửa san sát làm ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống của các loại động vật khác. Vì vậy, cây xanh (Nhất là công viên, lâm viên, vườn thực vật, vườn mưa,…) tạo nơi cư trú, nước, thức ăn cho các loại chim, côn trùng,… thúc đẩy sự đa dạng sinh học trong khu vực đô thị.
Giảm thiểu biến đổi khí hậu: Lượng carbon dioxide (CO2) dư thừa trong bầu khí quyển chính là tác nhân gây nên biến đổi khí hậu. Cây xanh hấp thụ CO2 và lưu trữ carbon trong khi giải phóng oxy trở lại vào không khí, giúp chống lại hiệu ứng nhà kính. Chính vì vậy chúng ta cần trồng nhiều cây không chỉ giúp hạn chế việc thay đổi khí hậu mà còn giúp con người có môi trường sống tốt hơn.
2- Tạo cơ hội kinh tế:
Trồng cây ăn quả sẽ giúp cải thiện được thu nhập, trồng cây cảnh có thể giúp tạo cảnh quan đẹp và tạo nên nét đặc trưng cho đô thị, thu hút du lịch, góp phần phát triển kinh tế. Cây có thể được khai thác chọn để làm nhiên liệu và các loại gỗ gia dụng.
Lợi ích kinh tế trực tiếp đến từ việc tiết kiệm chi phí năng lượng. Chi phí làm mát giảm trong ngôi nhà rợp bóng cây và giảm chi phí sưởi khi cây đóng vai trò chắn gió. Theo Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA): “Cây xanh được đặt đúng cách xung quanh các tòa nhà có thể giảm nhu cầu điều hòa không khí xuống 30% và tiết kiệm 20-50% năng lượng sử dụng để sưởi ấm.”
Theo một số nghiên cứu, nếu trồng khoảng 3 cây quanh 1 ngôi nhà, sẽ cắt giảm bớt được 50% nhu cầu sử dụng điều hòa. Một cây có thể làm giảm nhiệt, dịu mát cho 10 phòng. Bằng cách giảm bớt nhu cầu sử dụng năng lượng, chúng ta không chỉ tiết kiệm được tiền điện mà còn giúp giảm bớt lượng CO2 thải ra từ các nhà máy sản xuất điện.
Hiệu quả tổng hợp của bóng mát và bay hơi có thể làm giảm 17-57% năng lượng cần thiết cho hệ thống điều hòa không khí khi tăng 25% diện tích che phủ thảm thực vật.
3- Gắn kết xã hội:
- Tạo hình ảnh
Một hàng cây cổ thụ có thể là hình ảnh để nhớ về đô thị thân thương, một cái cây có thể là cả một biểu tượng cho một khu phố hay 1 con hẻm, như cây đa trước cổng làng là nơi giao hẹn của mọi người hay đơn giản là nơi tụ tập vui chơi của trẻ con, công viên là nơi tổ chức sinh hoạt cộng đồng,..Ngồi dưới bóng cây xanh sẽ giúp tâm hồn cảm thấy nhẹ nhõm, có một không gian để tịnh tâm, lắng đọng, tạo môi trường kết nối.
- Tạo cảnh quan đô thị
Cây xanh có vai trò quan trọng trong kiến trúc và trang trí cảnh quan. Những tính chất của cây xanh như: Hình dạng (tán lá, thân cây), màu sắc (lá, hoa, thân cây, trạng mùa của lá,…), mùi hương là những yếu tố trang trí làm tăng giá trị thẩm mỹ của công trình kiến trúc cũng như cảnh quan chung, phục vụ cho nhu cầu giải trí, đi dạo và ngoạn mục của nhân dân đô thị, cũng như các khách du lịch.
Cây xanh như một dấu hiệu giúp ta có thể nhận biết điểm giao mùa. Khi thấy các cây xanh đâm chồi nảy lộc, lá vàng, trổ hay tàn bông thì có thể dự đoán trạng mùa trong năm.
4. Kết luận:
Từ xưa đến nay, cuộc sống của loài người luôn gắn bó và không thể tách rời khỏi thiên nhiên. Cây xanh là một phần quan trọng của thiên nhiên, vậy nên không có gì bất ngờ khi cây xanh có vai trò vô cùng to lớn trong cuộc sống của chúng ta, nhất là ở đô thị, nơi tập trung đông dân số.
Nghiên cứu của Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ, 2019, từng đưa ra kết luận: “Cách tốt nhất để chống biến đổi khí hậu là tiến hành một chiến dịch trồng thêm cây xanh với quy mô tương đương diện tích của nước Mỹ”, qua đó càng cho thấy vai trò của cây xanh đô thị quan trọng như thế nào trong việc điều hòa tiểu khí hậu đô thị và góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu.
Nghị quyết 06 ngày 24-1-2022 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển hệ thống đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã nêu mục tiêu diện tích cây xanh bình quân mỗi người dân đô thị đạt khoảng 6-8m2 vào năm 2025, khoảng 8-10m2 vào năm 2030; chỉ tiêu tối thiểu của Liên hợp quốc là 10 m2/người, nhiều đô thị trên thế giới con số này đã lên 20-25 m2/người. Tỷ lệ này nói lên mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, điều kiện tất yếu của đời sống, do đó cần hết sức quan tâm có giải pháp đồng bộ, kịp thời và hiệu quả trong quản lý và phát triển cây xanh/.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1- Hoàng Anh, Vai trò và thực trạng phát triển cây xanh đô thị, 2022.
2- GS.TSKH.NGND Phạm Ngọc Đăng, Vai trò của cây xanh đô thị trong cải thiện môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, 2014.
3- Ths. Nguyễn Ngọc Hùng, Vai trò của cây xanh trong hệ sinh thái đô thị, 2021.
4- GS.TSKH. Đặng Huy Huỳnh, Trồng và bảo vệ cây xanh - Giải pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trường không khí ở Việt Nam, 2022.
5- Giang Hoàng Lam, Tầm quan trọng của cây xanh đối với giảm thiểu biến đổi khí hậu, 2021.
6- PGS.TS. Chế Đình Lý, Các lợi ích môi trường của cây xanh trong điều kiện biến đổi khí hậu, 2023.
7. Website liên quan chủ đề.
DANH MỤC
1. Các loài cây hấp thu mạnh các chất ô nhiễm hóa học:
- Cây Vạn tuế (Cycas revoluta Thunb): Hấp thụ khí Benzen
- Cây Phi lao (Casuarina equisetifolia L.): Hấp thu khí CO2, Clo, Hơi chì, HF
- Cây Sung (Ficus racemosa L.): SO2, SO3, HCl, H2S, NO2
- Cây Cọ dừa (Livistona rotundifolia Lam.): Loại bỏ Toluen, Xylene
- Cây Lưỡi hổ (Sansevieria trifasciata Prain): Hấp thu CO2, giải phóng O2
2. Các loài cây có khả năng làm sạch không khí:
- Cây Trúc mây: (Rhapis excelsa Thunb.): Lọc khí độc từ các sản phẩm tẩy rửa, thuốc nhuộm
- Cây Hoa quế (Osmanthus fragrans Lour): Hấp thu bụi, SO2, Clo; giảm tiếng ồn
3. Các loài cây làm sạch không khí nhiễm khuẩn:
- Cây Thông (Pinus sp.): Diệt nhiều vi khuẩn gây bệnh trong không khí, kháng khói bụi, khí SO2
- Cây Bạch đàn (Eucalyptus sp.): Diệt nhiều loại vi khuẩn
- Cây Bằng lăng (Lagerstroemia sp.) : Diệt vi khuẩn gây bệnh kết hạch phổi
Tác giả bài viết: PGS.TS. Nguyễn Danh - Nguyên Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai
Ý kiến bạn đọc
Bạn cần đăng nhập với tư cách là Thành viên chính thức để có thể bình luận
Những tin mới hơn
Những tin cũ hơn
