Bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa ở tỉnh Gia Lai gắn với phát triển du lịch bền vững

Như vậy, có thể hiểu bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa là hoạt động nhằm bảo vệ, gìn giữ sự tồn tại lâu dài, ổn định của di sản văn hóa theo đúng dạng thức và giá trị nguyên gốc của nó, đồng thời chủ động đưa di tích vào đời sống xã hội đương đại nhằm tạo ra các giá trị văn hóa, kinh tế - xã hội mới, trên cơ sở kiên quyết đảm bảo tính nguyên gốc và tính bền vững của di sản.

3. Kết quả bảo tồn và phát huy giá trị di tích gắn với du lịch
Thứ nhất, công tác kiểm kê, bảo tồn, số hóa và quảng bá di sản được quan tâm hơn. Theo Báo cáo số 176/BC-SVHTTDL ngày 08/4/2026 đã có 150/200 di tích của tỉnh đã được số hóa trên phần mềm của Cục Di sản văn hóa; các bảo tàng đã số hóa hàng nghìn hiện vật, tích hợp mã QR và bước đầu quét 3D. Đến cuối năm 2025, tỉnh đã hoàn thành 40/60 mã QR tại các di tích, điểm du lịch. Đây là tiền đề quan trọng để hình thành cơ sở dữ liệu di sản và hệ thống thuyết minh số [8, tr. 1–2].
Thứ hai, mối liên kết giữa bảo tồn văn hóa và phát triển sản phẩm du lịch đã rõ hơn. Các điểm như Biển Hồ, Chư Đăng Ya, Cao nguyên Kon Hà Nừng, Stơr, Mơ Hra - Đáp, làng Kép được đưa vào nhóm sản phẩm văn hóa - sinh thái, du lịch cộng đồng. Các hoạt động “Cồng chiêng cuối tuần”, festival, truyền dạy cồng chiêng, trải nghiệm ẩm thực, thổ cẩm và nông sản địa phương góp phần đưa di sản trở lại đời sống và tạo thêm cơ hội sinh kế.
Thứ ba, du lịch Gia Lai có mức tăng trưởng đáng chú ý. Năm 2025, toàn tỉnh đón khoảng 12,4 triệu lượt khách, tăng 17,6% so với năm 2024; trong đó khách quốc tế khoảng 125.000 lượt, tổng doanh thu du lịch khoảng 29.000 tỷ đồng. Trong 5 tháng đầu năm 2026, tỉnh đón gần 7 triệu lượt khách, tổng thu khoảng 15.200 tỷ đồng. Năm Du lịch quốc gia 2026 với chủ đề “Gia Lai - Đại ngàn chạm biển xanh” tạo thêm cơ hội quảng bá không gian du lịch mới và tăng cường liên kết giữa phía Tây với phía Đông của tỉnh.
Thứ tư, vai trò của cộng đồng và nghệ nhân ngày càng được chú ý. Giai đoạn 2023-2025 tỉnh đã tổ chức 10 lớp dạy chỉnh chiêng cho 111 học viên Jrai, Bahnar; Festival năm 2023 có hơn 1.000 nghệ nhân tham gia [7]. Những hoạt động này cho thấy bảo tồn hiệu quả không thể chỉ dựa vào tu bổ vật thể mà cần duy trì người thực hành, tri thức và không gian xã hội của di sản.

4. Hạn chế và những vấn đề đặt ra
Một là, hệ thống di tích tuy phong phú nhưng mức độ kết nối thành sản phẩm du lịch còn chưa tương xứng. Nhiều điểm đến vẫn được giới thiệu riêng lẻ, thiếu câu chuyện chung, thiếu sản phẩm liên hoàn và thiếu cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong không gian tỉnh mới. Đặc biệt, tiềm năng kết nối “thượng đạo - hạ đạo” của di sản Tây Sơn và kết nối “đại ngàn - đồng bằng - biển” chưa được chuyển hóa đầy đủ thành các hành lang du lịch có thương hiệu.
Hai là, chất lượng bảo tồn và khả năng khai thác giữa các di tích còn không đồng đều. Một số di tích cần tiếp tục tu bổ, hoàn thiện hạ tầng tiếp cận, thuyết minh, biển chỉ dẫn và dịch vụ hỗ trợ. Nếu đầu tư thiên về xây dựng mới hoặc chỉnh trang phục vụ du lịch mà thiếu căn cứ khoa học, nguy cơ làm giảm tính xác thực và tính toàn vẹn của di tích có thể gia tăng.
Ba là, nguy cơ thương mại hóa, sân khấu hóa và làm sai lệch ngữ cảnh văn hóa cần được nhận diện rõ hơn. Một nghi lễ, cồng chiêng, trang phục hay thực hành truyền thống khi được đưa vào sản phẩm du lịch có thể bị rút ngắn, thay đổi không gian, thời điểm, chủ thể hoặc ý nghĩa để phù hợp thị hiếu. Khi đó, lượng khách và doanh thu tăng chưa chắc đồng nghĩa với bảo tồn tốt hơn.
Bốn là, chuyển đổi số còn thiếu tính liên thông và chiều sâu. Mặc dù số lượng di tích được số hóa đã tăng, Kỷ yếu Hội thảo chỉ ra hạ tầng chưa đồng bộ, tỷ lệ số hóa chưa cao ở một số nhóm dữ liệu, khả năng ứng dụng rộng VR/AR, GIS còn hạn chế; dữ liệu di sản chưa kết nối đầy đủ với sản phẩm du lịch, giáo dục và quyền khai thác của cộng đồng.
Năm là, cơ chế cộng đồng tham gia và hưởng lợi chưa thật sự trở thành một tiêu chí bắt buộc của dự án du lịch di sản. Nếu cộng đồng chỉ tham gia ở khâu biểu diễn hoặc cung cấp dịch vụ giản đơn, trong khi quyền quyết định nội dung văn hóa, quyền dữ liệu và phần lợi ích kinh tế chủ yếu thuộc về chủ thể khác, phát triển du lịch khó tạo động lực bảo tồn lâu dài.
Sáu là, hệ thống chỉ tiêu đánh giá còn có xu hướng nhấn mạnh các đầu ra dễ đếm như lượt khách, doanh thu, số sự kiện, số mã QR. Để đánh giá đúng tính bền vững, cần bổ sung các chỉ báo về tình trạng bảo tồn di tích, sức sống của thực hành văn hóa, mức độ hài lòng của cộng đồng, tỷ lệ lợi ích giữ lại tại địa phương, thời gian lưu trú và chất lượng trải nghiệm.
5. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa ở tỉnh Gia Lai gắn với phát triển du lịch bền vững

Thứ nhất, chuyển từ quản lý từng di tích sang quản trị hệ sinh thái di sản - điểm đến
Tỉnh cần rà soát, thống nhất cơ chế quản lý di tích trong không gian hành chính mới, đồng thời chuyển trọng tâm từ quản lý từng điểm riêng lẻ sang quản trị theo cụm di sản, tuyến di sản và cảnh quan văn hóa. Mỗi cụm cần xác định rõ giá trị cốt lõi, vùng bảo vệ, chủ thể quản lý, cộng đồng liên quan, sức chứa, sản phẩm phù hợp và cơ chế giám sát. Cách tiếp cận này giúp kết nối bảo tồn với quy hoạch, giao thông, môi trường, du lịch, giáo dục và phát triển cộng đồng.
Đối với các di tích có giá trị đặc biệt, cần xây dựng kế hoạch quản lý trung hạn và dài hạn, xác lập bộ chỉ số theo dõi tình trạng bảo tồn, rủi ro thiên tai - khí hậu, áp lực du lịch và biến đổi cảnh quan. Các dự án tu bổ phải tuân thủ nguyên tắc can thiệp tối thiểu, có căn cứ khoa học và hồ sơ hóa đầy đủ trước - trong - sau can thiệp.

Thứ hai, xây dựng các hành lang du lịch văn hóa đặc trưng của Gia Lai

Thay vì chỉ phát triển sản phẩm “rừng - biển” theo nghĩa địa lý, Gia Lai có thể nâng cấp thành cấu trúc sản phẩm “đại ngàn - di sản Tây Sơn - biển xanh”, trong đó lịch sử và văn hóa đóng vai trò sợi dây liên kết. Có thể nghiên cứu ba hành lang: (i) hành lang văn hóa Tây Nguyên gắn Jrai - Bahnar, cồng chiêng, khảo cổ, cảnh quan núi lửa và làng cộng đồng; (ii) hành lang di sản Tây Sơn kết nối các điểm thượng đạo với hạ đạo, bảo tàng, võ cổ truyền, làng nghề và ký ức lịch sử; (iii) hành lang di sản Chăm - đô thị - biển kết nối tháp Chăm, Bài chòi, làng nghề, ẩm thực và văn hóa biển.
Mỗi hành lang cần được thiết kế như một câu chuyện có mở đầu, điểm nhấn và trải nghiệm kết thúc; thống nhất hệ thống nhận diện, thuyết minh, vé hoặc pass liên điểm, bản đồ số và lịch sự kiện. Việc này vừa kéo dài thời gian lưu trú, vừa phân tán dòng khách và tạo cơ hội để các điểm di tích ít nổi tiếng tham gia chuỗi giá trị.

Thứ ba, bảo vệ tính xác thực, quản trị sức chứa và kiểm soát thương mại hóa

Đây nên được xem là nội dung trung tâm của phát triển du lịch di sản bền vững. Tỉnh cần xây dựng tiêu chí đánh giá tính xác thực trên các phương diện: nội dung, chủ thể, không gian và ngữ cảnh. Với nghi lễ, lễ hội, cồng chiêng và thực hành văn hóa cộng đồng, cần phân biệt rõ hoạt động thực hành văn hóa của cộng đồng với phiên bản giới thiệu cho du khách; mọi sự điều chỉnh phải có sự tham gia và đồng thuận của chủ thể văn hóa.
Đồng thời, cần xác định sức chứa phù hợp đối với các di tích, không gian tâm linh, khảo cổ và cảnh quan nhạy cảm; tổ chức phân luồng khách, đặt lịch theo khung giờ khi cần thiết, hạn chế các hoạt động có nguy cơ xâm hại di tích. Chỉ tiêu phát triển không nên dừng ở số lượt khách mà cần tính đến chất lượng trải nghiệm, mức độ bảo tồn và lợi ích cộng đồng.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số theo hướng “số hóa để bảo tồn - dữ liệu để quản trị - công nghệ để trải nghiệm”

Trên nền tảng 150 di tích đã được số hóa, tỉnh cần chuẩn hóa dữ liệu, gắn mã định danh, tọa độ, hồ sơ khoa học, ảnh tư liệu, mô hình 3D và thông tin về tình trạng bảo tồn; tiến tới cơ sở dữ liệu dùng chung có khả năng liên thông giữa văn hóa, du lịch, giáo dục và quy hoạch. Ưu tiên số hóa chất lượng cao đối với di tích quốc gia, quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia và các di tích có nguy cơ xuống cấp.
Mã QR cần chuyển từ chức năng “đọc thông tin” sang cổng trải nghiệm: thuyết minh đa ngôn ngữ, bản đồ tuyến, tư liệu trước - sau, câu chuyện nhân vật, nội dung dành cho trẻ em, hướng dẫn ứng xử và liên kết dịch vụ địa phương. VR/AR, GIS và AI chỉ nên được áp dụng khi làm rõ giá trị di tích, không thay thế hoặc làm sai lệch di sản thật. Đồng thời, cần quy định quyền dữ liệu, quyền hình ảnh và cơ chế chia sẻ lợi ích đối với tri thức truyền thống và nội dung do cộng đồng cung cấp.

Thứ năm, đặt cộng đồng vào vị trí chủ thể và thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích

Cộng đồng phải được tham gia từ khâu xác định giá trị cần bảo tồn, thiết kế sản phẩm, lựa chọn nội dung được phép giới thiệu, tổ chức dịch vụ đến giám sát tác động. Đối với các làng Jrai, Bahnar, Chăm, Hrê và cộng đồng làng nghề, cần hình thành tổ/nhóm quản trị du lịch cộng đồng có quy ước rõ về phân chia lợi ích, quỹ bảo tồn và trách nhiệm bảo vệ di sản.
Có thể nghiên cứu cơ chế trích một tỷ lệ phù hợp từ doanh thu vé, dịch vụ hoặc khai thác thương hiệu di sản để tái đầu tư cho tu bổ, truyền dạy, hỗ trợ nghệ nhân và cải thiện không gian sống của cộng đồng. Khi người dân nhìn thấy lợi ích trực tiếp và công bằng từ bảo tồn, di sản mới có khả năng duy trì như một phần sống động của đời sống chứ không chỉ là tài nguyên trình diễn.

Thứ sáu, phát triển nguồn nhân lực và nâng chất lượng diễn giải di sản

Tỉnh cần bồi dưỡng đồng thời ba nhóm năng lực: chuyên môn bảo tồn cho cán bộ quản lý di tích; năng lực thiết kế sản phẩm và quản trị điểm đến cho đội ngũ du lịch; kỹ năng kể chuyện, số hóa, ngoại ngữ và dịch vụ cho cộng đồng. Cần xây dựng đội ngũ thuyết minh viên theo chuyên đề, đặc biệt đối với di sản Tây Sơn, văn hóa Jrai - Bahnar và hệ thống tháp Chăm, tránh thuyết minh chung chung hoặc sai lệch lịch sử.
Các trường đại học, cơ sở nghiên cứu, bảo tàng, doanh nghiệp và địa phương có thể phối hợp xây dựng chương trình thực địa, thực tập, nghiên cứu ứng dụng và “phòng thí nghiệm di sản” tại điểm đến. Giáo dục di sản trong trường học cũng cần gắn với tham quan, dự án học tập và hoạt động trải nghiệm tại di tích để tạo thế hệ công chúng kế cận.

Thứ bảy, đổi mới hệ thống đánh giá phát triển du lịch di sản theo hướng bền vững

Bên cạnh lượt khách và doanh thu, cần xây dựng bộ chỉ số theo bốn nhóm: (i) bảo tồn - tình trạng vật thể, cảnh quan, mức độ nguyên gốc, số thực hành văn hóa được duy trì; (ii) kinh tế - thời gian lưu trú, chi tiêu bình quân, việc làm tại chỗ, tỷ lệ doanh thu giữ lại trong cộng đồng; (iii) xã hội - mức độ tham gia và hài lòng của cộng đồng, số nghệ nhân và người trẻ tham gia truyền dạy; (iv) môi trường - sức chứa, rác thải, nước, năng lượng và áp lực lên cảnh quan. Công khai định kỳ các chỉ số này sẽ giúp chuyển quản trị du lịch từ chạy theo số lượng sang chất lượng và khả năng phục hồi dài hạn.
Gia Lai có lợi thế hiếm có khi hội tụ trong một không gian hành chính các lớp di sản của Tây Nguyên, Tây Sơn, Chăm Pa, đồng bằng duyên hải và văn hóa biển. Với nhiều di tích cùng bảo vật quốc gia, hệ thống di sản phi vật thể phong phú và sự tăng trưởng của thị trường du lịch, tỉnh có điều kiện để xây dựng thương hiệu du lịch di sản có tầm vóc vùng và quốc gia.
Tuy nhiên, lợi thế chỉ chuyển hóa thành phát triển bền vững khi bảo tồn được đặt trước yêu cầu khai thác ngắn hạn. Hướng đi phù hợp là chuyển từ quản lý điểm di tích sang quản trị hệ sinh thái di sản - điểm đến; liên kết không gian “đại ngàn - di sản Tây Sơn - biển xanh”; bảo vệ tính xác thực và sức chứa; dùng chuyển đổi số để tăng năng lực bảo tồn, quản trị và trải nghiệm; đồng thời bảo đảm cộng đồng có quyền tham gia, quyền quyết định đối với giá trị văn hóa của mình và được hưởng lợi công bằng. Đây cũng là cơ sở để Gia Lai biến di sản thành nguồn lực nội sinh mà không làm suy giảm chính những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bùi Thị Như Hiền (2023), “Giải pháp phát triển du lịch bền vững Việt Nam”, Tạp chí Công Thương, số 3.

2. Trường Chính trị tỉnh Gia Lai - Đảng ủy phường Pleiku (2026), Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Chuyển đổi số trong phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa các dân tộc - Nghiên cứu thực tiễn tại các xã, phường phía Tây tỉnh Gia Lai”, Gia Lai.

3. Lê Thị Thu Phượng (2025), Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa tộc người trong mối quan hệ với phát triển du lịch, tr. 15-17, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

4. Quốc hội (2017), Luật Du lịch.

5. Quốc hội (2024), Luật Di sản văn hóa.

6. Quốc hội (2025), Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh.

7. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai (2025), Báo cáo số 310-BC/SVHTTDL, ngày 01/12/2025 về kết quả hoạt động năm
   2025 và phương hướng, nhiệm vụ năm 2026, tr. 19–20.

8. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai (2026), Báo cáo số 176/BC-SVHTTDL ngày 08/4/2026 số liệu về di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Gia Lai, tr. 1–2.

9. Vigneron, S. (2016), “From Local to World Heritage: A Comparative Analysis”, The Historic Environment: Policy & Practice, 7(2-3), pp. 115-132.