Từ STEK đến STACA (Từ Công ty xe khách đầu tiên của Gia Lai đến Công ty xe khách xuyên miền Trung)
Thứ tư - 21/10/2026 09:43
Thời Pháp thuộc do mức sống của người dân còn thấp, đường sá chưa phát triển nên tư nhân sắm xe hơi khá ít; để quản lý an ninh trật tự, chính quyền Pháp thời Pháp thuộc cấp giấy phép cho tư nhân sử dụng xe hơi tham gia giao thông (tương tự, họ cấp cả giấy phép máy radio nghe tin tức); trường hợp xe của tư nhân dùng để chở khách hoặc hàng hóa thì quy định trong nghị định cấp phép lưu hành xe càng chặt chẽ hơn.
Trích tên của Công ty STEK trong bản Điều lệ Công ty in năm 1927
Thời gian người Pháp mới thiết lập chế độ Bảo hộ tại Trung kỳ, đường liên tỉnh chưa hoàn chỉnh (đến nay một số tuyến đường đã được nâng cấp thành quốc lộ) xe cộ lưu thông còn gặp nhiều trở ngại nên xe của tư nhân chủ yếu chạy trên các tuyến đường quanh nội thị nơi chủ xe cư trú và cùng lắm là các điểm có cảnh quan thiên nhiên đẹp trong tỉnh khi cả gia đình đi dã ngoại cuối tuần. Theo tài liệu lưu trữ, mãi đến ngày 04/9/1926 tuyến đường No145 Quy Nhơn - Kontum, mới được nâng cấp lên thành Quốc lộ 19 và đoạn đường từ Suối Đôi (Măng Yang, Pleiku) đi Kontum được nâng lên thành QL 19 bis. Tuy thế, thực tế tuyến đường QL 19 lúc bấy giờ cũng chỉ mới được rải nhựa những đoạn đường trục chính còn toàn tuyến QL 19 mãi đến năm 1928 mới rải nhựa hoàn chỉnh. Biên niên sự kiện của Công ty chè Bàu Cạn Catecka viết: “Việc hoàn thành đường số 19 trong năm 1928 cho phép Công ty vận chuyển sản phẩm trực tiếp từ đồn điền đến cảng Qui Nhơn. Với mục đích này, trong năm 1927 công ty Catecka đã mua hai chiếc ô tô, một chiếc xe bán tải một tấn và một chiếc xe tải ba tấn”. Qua đó chúng ta thấy mãi đến cuối năm 1927 đầu năm 1928 việc lưu thông trên QL 19 chủ yếu bằng phương tiện cơ giới hạng nhẹ, việc giao thương giữa Kontum – Pleiku trên miền núi cao nguyên với đồng bằng ven biển Quy Nhơn – Bình Định mới bắt đầu thông suốt và thuận tiện hơn. Có lẽ đó cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc mãi đến năm 1927 mới có các doanh nhân dám hùn vốn đầu tư lập công ty xe khách (thời đó trong miền Nam thường gọi là “xe đò”). I. STEK – Công ty xe khách đầu tiên chạy tuyến Quy Nhơn – Kontum – Quy Nhơn Ngày 15/8/1927, một nhóm 3 nghiệp chủ (các nhà đầu tư) đã thành lập một Công ty nặc danh xe khách với tên viết tắt là S.T.E.K. (Société de Transports et d’Entreprises de Kontum (tên tiếng Việt là “Hưng Công Hội Xã Kontum, tạm dịch nghĩa từ tên tiếng Pháp là “Hội chuyên chở và lãnh thầu tại Kontum” – lúc bấy giờ từ “société” thường được dịch là Hội chứ không dịch là doanh nghiệp hay Công ty như hiện nay và từ “công ty nặc danh” ngày trước, hiện nay thường gọi là công ty trách nhiệm hữu hạn). Ba người sáng lập gồm: 1) Ông Pierre Phương, nghiệp chủ tại Phú Phong - Bình Định (nguyên là Thông ngôn viên tại 3 nơi: mỏ vàng Bồng Miêu - Quảng Nam, Đồn điền Bàu Cạn - Pleiku và Hãng dệt Phú Phong); 2) Ông Huỳnh Khâm, thầu khoán tại Tourane (Đà Nẵng) (Đại biểu xứ Trung kỳ) và 3) Ông Hồ Văn Hoành, nguyên Chánh tổng Hội Thương – Pleiku. Công ty này, như tên gọi, vừa tham gia vận chuyển hành khách và hàng hóa, vừa là một doanh nghiệp nhận thầu các công việc liên quan đến các đồn điền. Điều 2 của điều lệ thành lập Công ty (Hội) lập ngày 15/8/1927 ghi cụ thể: 1) Nhận mọi việc chuyên chở bằng xe hơi bán tải (camion) hoặc xe bò (!) tuyến Quy Nhơn – Kontum và ngược lại (thời gian này tỉnh Kontum bao gồm 2 thị tứ Kontum và Pleiku); 2) Thầu làm nhà cửa, cầu-đường, vỡ đất khai hoang để lập đồn điền; 3) Mộ phu-thợ và bán vật tư – thực phẩm cho các đồn điền tại Kontum, Pleiku và Buôn Ma Thuột. Vốn đầu tư pháp định là 25.000 $ (đồng Đông Dương - piastre) chia làm 500 cổ phần (mỗi cổ phần đóng 50 $). Trụ sở ban đầu của Công ty STEK đặt tại Pleiku (bản điều lệ ghi là Trà Cu); thời hạn hoạt động dự kiến là 10 năm (tùy điều kiện có thể tăng thêm hoặc giảm bớt). Ban quản trị Công ty gồm 6 người (hoặc chín người) với nhiệm kỳ 4 năm. Tài liệu lưu trữ không thấy nói công ty STEK hoạt động đến năm nào thì giải thể. II. SÉTÉGA - Tư nhân lập Công ty xe khách và ga-ra sửa xe tại Quy Nhơn: Ngày 01/3/1930 Công ty xe khách và ga-ra Trung kỳ tại Quy Nhơn (Société d’Entreprises, de Tranports et de Garages d’Annam – Quy Nhơn, SÉTÉGA) được cấp giấp phép tham gia giao thông để chở khách và hàng hóa. Thời gian đầu Công ty chỉ có 1 chiếc cam-nhông (camion, xe bán tải) với đặc điểm: 1) Xe hiệu Delahaye, số đăng ký No A- 2699, Loại xe đời: 83, số khung 83/33.123, 4 xy lanh công suất 14/18 mã lực (HP); 2) Số chỗ ngồi kể cả tài xế: 38 người và 100 kg hành lý đi kèm – Nếu không chở khách thì được phép chở 2.000 kg (bán tải loại 2 tấn); 3) Tốc độ tối đa: 25 km/g. Đến tháng 12/1930 Công ty Sétéga mua thêm 3 chiếc bán tải loại 2 tấn cũng của hãng Delahaye có cùng đặc điểm như xe vừa nêu trên nên các điều kiện ghi trong 3 nghị định cho phép xe lưu hành, tham gia giao thông, giống xe đầu tiên (Các xe này mang biển số đăng ký: A-2696, A-2697 và A-2698). Cả 4 nghị định cấp phép lưu hành cho 4 xe của doanh nghiệp này được đăng trên Bulletin administratif de l’Annam số ra ngày 15/01/1931. Tuy nhiên, sau đó Sétéga chỉ hoạt động được 2 năm, ngày 05/6/1932 tạp chí Đông Dương – Kinh tế Viễn Đông (L’Indochine – Revue économique d’Extrême-Orient) đăng thông báo Công ty Sétéga phá sản và giải thể theo luật. Ông Nguyễn Văn Hiên (Hiền, Hiến, Hiển?) cư trú tại Rạch Giá đã mua lại lô đất rộng 3.866 mét vuông trên đất có 6 nhà văn phòng và xưởng với giá 4.000 $ (đồng Đông Dương). (NQH: đáng tiếc là các nghị định cấp phép lưu hành xe và tài liệu liên quan Sétéga không hề cho biết tên người bỏ vốn và sáng lập công ty, chỉ có tên người Pháp đứng ra làm Thanh lý viên khi công ty này giải thể!). III. Tư nhân Quy Nhơn và Pleiku kinh doanh xe khách: Năm 1933, một nghị định ký ngày 28/6/1933 với nội dung như sau: Điều 1: Ông Phan Hữu Tân trú tại Đập Đá (tỉnh Bình Định – nay là Gia Lai sau sáp nhập) được phép sử dụng một xe tải nhỏ (camionnette) tham gia giao thông để chuyên chở hành khách và hàng hóa, xe có các đặc điểm sau: 1) Hiệu Citroën số đăng ký No 3245-A ; 2) Loại B.14 – Số khung 255.676: 3) xe 4 xy lanh, công suất 10 mã lực (10CV) – Điều 2: Xe được phép lưu hành trên tất cả các tuyến đường của Trung kỳ (An Nam) với điều kiện cấp hành luật lệ giao thông, bảo hiểm và an toàn giao thông hiện hành hoặc luật khác liên quan – Điều 3: Các điều kiện hạn chế: Số chỗ ngồi kể cả tài xế: 14 người; Trọng lượng hành lý: 50 kg; Tốc độ tối đa: 40 km/g. Một tư nhân khác ở Pleiku là ông Trần Chương Sanh, ngày 17/6/1933 cũng xin được giấp phép sử dụng xe con Renault để chở khách, nội dung nghị định cấp phép cũng tương tự; nhưng số người trên xe chỉ được 7 người kèm hành lý xách tay là 50 kg; Trường hợp không chở người mà chỉ chở hàng hóa thì được phép chở 400 kg; tốc độ hạn chế dưới 35 km/g (chỗ này hơi khó hiểu vì xe con Peugeot 7 chỗ ngồi mà tốc độ hạn chế chỉ 35km/g trong lúc xe bán tải ở Quy Nhơn lại được phép chạy đến 40km/g; điều này chỉ có thể giải thích do đường sá trên Pleiku nhiều dốc cao và mặt đường chưa tốt bằng đường sá dưới Quy Nhơn?). IV. STACA- Công ty xe khách xuyên miền Trung: STACA tên viết tắt của công ty “Société des Transports Automobiles du Centre Annam”. Công ty STACA thành lập cuối năm 1918, trụ sở chính của STACA tại Tourane (Đà Nẵng) do các ông Leroy và Tutier sáng lập. Ngày 25/5/1921, công ty STACA được quyền thay thế các ông Leroy và Tutier thực hiện thỏa ước hợp đồng ký ngày 13/7/1919 nhằm khai thác dịch vụ vận chuyển thư, kiện hàng hóa, hành khách và kiện hàng gửi tàu thủy; xe của công ty (hãng xe) chạy theo tuyến Đà Nẵng – Nha Trang (từ ga Tourane Central, ga Trung tâm Đà Nẵng, đến ga Nha Trang, và ngược lại). Do lộ trình từ Đà Nẵng - Nha Trang đi qua Bình Định nên năm 1925 STACA đã lập thêm ga-ra sửa chữa xe và có đại diện của hãng tại Quy Nhơn, ông Édouard Williamie làm đại diện cho hãng STACA (trích Annuaire général de l’Indochine française, trang 1/74). Cuối năm 1926, báo Thức tỉnh Kinh tế Đông Dương “L’Eveil économique de l’Indochine” số ra ngày 26/12/1926 nêu một so sánh khá ấn tượng: “Chúng ta hãy thử tưởng tượng lượng hành khách và hàng hóa vận chuyển bằng 160 xe ô tô buýt và xe tải hạng nhẹ chạy tuyến Nha Trang và Quy Nhơn, trong lúc 10 năm trước chắc chắn không có đến 160 xe kéo tay (pousse-pousse) và võng-kiệu lưu thông trên tuyến đường này”. Thêm vào đó, do lưu lượng xe cộ đi từ Quy Nhơn lên vùng đất đỏ Cao nguyên tăng mạnh nên năm 1926 hãng STACA lập một xưởng sửa chữa xe (ga-ra) tại Pleiku (trích: “Les services automobiles du Sud-Annam” - Dịch vụ xe khách tại Nam Trung kỳ, đăng trên L’Eveil économique de l’Indochine, 26/12/1926). Tuy vậy, đến năm 1930, theo bài viết trên báo L’Avenir du Tonkin sau đây, tuyến đường từ Quy Nhơn đi Tourane vẫn còn nhiều trở ngại với các xe chở khách lớn nhiều chỗ ngồi vì các con sông cắt ngang qua đường QL1 khá nhiều (đường Cái Quan, route mandarine) nhưng cầu thì nhỏ hẹp: “STACA vừa nhận được một đoàn tàu Pullman, vì nó công ty phải tự lực hoạt động để vươn lên. Tuy nhiên, những chuyến phà hiện có giữa Quy Nhơn và Tourane sẽ không thể chuyên chở được những món đồ nội thất có giá trị. Những chuyến phà khác sẽ được bãi bỏ trong khi chúng ta chờ đợi những cây cầu rất cần thiết được xây dựng. Hy vọng những cây cầu này sẽ đủ rộng để xứng tầm với tuyến đường huyết mạch Đông Dương vĩ đại của chúng ta (lúc đó người Pháp gọi nó là tuyến đường Thuộc địa số 1) và đồng thời cho phép các xe buýt lớn đi qua, bởi vì lốp xe của nó sẽ bị trầy xước nặng do vỉa hè bê tông ngay khi nó đi vào hoạt động (do cầu quá hẹp nên mép bánh xe cọ xát vào lối đi dành cho người đi bộ 2 bên cầu).
Xe khách hãng STACA tại thị tứ Kontum năm 1935 (hình AAVH, Hội Bạn hữu Huế xưa)
Có lẽ, cuối cùng, chúng ta sẽ từ bỏ vĩnh viễn được sự "tạm thời" để hướng tới điều gì đó lâu dài trong tương lai!” (trích L’Avenir du Tonkin, 14/02/1930). Để bảo đảm thuận tiện về bến bãi và bảo trì xe cơ giới, ngày 09/5/1931 công ty STACA lập Hồ sơ xin cấp khoảnh đất rộng 8.775 m2 trong nội thị Pleiku để làm bến đậu xe, văn phòng và ga-ra, hồ sơ được chính quyền phê duyệt chấp thuận ngày 27/7/1931 (trích: Bulletin administratif de l’Annam, 25/3/1933, trang 236). Vị trí này nằm ở góc đường Nguyễn Thái Học – Phan Bội Châu hiện nay, bến xe này được xem là bến xe đầu tiên của Pleiku cho đến năm 1960 thì chuyển lên bến xe chợ Mới (nơi từng là bến xe Liên tỉnh và sau đó là bến xe Lam, xe buýt Pleiku; hiện nay là khu “Phố ẩm thực đêm” của Pleiku, đối diện tiệm bánh Tam Ba) Trong quá trình hoạt động, hãng STACA cũng có một vài trường hợp phải đền bù vì tài xế gây tai nạn thương tích cho người đi đường. Cũng có trường hợp xe đã đến bến, đang đậu để thợ cơ khí bảo dưỡng dưới gầm xe thì xe bốc cháy ở phần đầu máy chứa động cơ như trường hợp báo L’Avenir du Tonkin ngày 09/6/1932 đăng tin xe STACA biển số 2449 từ Quy Nhơn đến bến Tourane, tài xế Barbier đang hướng dẫn thợ máy kiểm tra ổ trục 2 bánh xe sau của xe thì có tiếng hô “cháy, cháy”, mọi người ném cát vào đám cháy và gọi xe cứu hỏa, khi đám cháy được khống chế thì xe đã bị hư hỏng hoàn toàn, thiệt hại hết 5.000 đồng Đông Dương. Đến năm 1934, STACA với số vốn pháp định là 300.000 $ (đồng Đông Dương) trở thành Đại lý của hãng Citroën tại Trung kỳ (An Nam) với các ga-ra tại các nơi sau: Huế, Đà Nẵng (Tourane), Quy Nhơn, Nha Trang, Pleiku, Đà Lạt và Di Linh. (L’Éveil économique de l’Indochine, 28/01/1934, mục Bố cáo). Giám đốc chi nhánh STACA tại Quy Nhơn năm 1934 là ông Fradin Gabriel. Năm 1936-37, ông Pierre Barbier là giám đốc STACA Quy Nhơn. Ngày 25/5/1935, Khâm sứ Trung kỳ Graffeuil có Thông tri quy định giá cước áp dụng cho tuyến Quảng Ngãi – Nha Trang (và ngược lại) và tuyến Quy Nhơn – Nha Trang (và ngược lại): Giá cước vận chuyển hành khách là: Hạng 1: 0,02 $/người; Hạng 2: 0,09 $/người và giá cước vận chuyển hàng hóa là: 0,67 $/1 tấn- cây số. Mặc dù có những đóng góp nhất định vào việc phát triển giao thông, thương mại của các tỉnh miền Trung Trung- kỳ nhưng đến năm 1939 thì công ty xe khách STACA giải thể: Đại hội cổ đông STACA triệu tập ngày 13/6/1939 tại đại lộ Charner (Sài Gòn) không đủ số lượng cổ phần tham dự theo điều lệ quy định nên đã phải triệu tập Đại hội cổ đông lần thứ 2 vào ngày 24/8/1939 để thảo luận và phê duyệt thông qua báo cáo của Thanh lý viên, Biên bản và nghị quyết giải thể Công ty. Cuối cùng nghị quyết giải thể công ty được Đại hội cổ đông bất thường họp ngày 23/9/1939 biểu quyết thông qua (theo L’Information d’Indochine, économique et financière, 05/8/1939). Như vậy công ty xe khách STACA của miền Trung ngừng hoạt động sau 21 năm (1918-1939) kể từ ngày thành lập để ký thỏa ước nhận vận chuyển hành khách, bưu kiện và hàng hóa giữa các tỉnh từ Huế đến Nha Trang, cao nguyên Lâm viên Đà Lạt - Di Linh và cao nguyên Gia Lai – Kontum. Những đại diện cuối cùng của STACA Quy Nhơn đến tháng 11/1940 gồm: 1) Fradin Gabriel, giám đốc thay thế ông Paul Louis Portier; 2) Raymond Lê Văn Quang, thợ máy; 3) René Lê Văn Quang, Công nhân cơ khí. Sau khi giải thể, năm 1943 các cổ đông lớn của STACA Trung kỳ hùn vốn với Công ty SAMANAL Lào (Société Anonyme Messageries Automobiles du Nord-Annam – Laos) để thành lập công ty CIMA (Compagnie Indochinoise de Messageries Automobiles) (trích Biên niên sự kiện STACA, 1918-1943).
Xe khách hãng STACA tại thị tứ Kontum năm 1935 (hình AAVH, Hội Bạn hữu Huế xưa)
Chúng ta có thể thấy: Tuy Gia Lai thời thập niên 1920s đã có những tư nhân mạnh dạn đầu tư mua phương tiện giao thông cơ giới để phục vụ chuyên chở hành khách và hàng hóa nhưng sự phát triển chậm của hệ thống đường sá liên tỉnh và chất lượng đường sá lúc bấy giờ còn chưa đáp ứng được yêu cầu nên đã dẫn đến kết quả không được như các nhà đầu tư kỳ vọng.
Tác giả bài viết: Nguyễn Quang Hiền- Nguyên PGĐ Điện lực Gia Lai (cũ)
